مجله اینترنتی دیتاسرا
امروز دوشنبه ۱۱ اردیبهشت ۱۳۹۶

معماری بی نظیر ایرانیان در دوران ساسانی

معماری بی نظیر ایرانیان در دوران ساسانی

ساسانیان سازنده شهرهای بسیاری بوده که ویرانه‌ های چندی از آنها که بجا مانده، نمودار شکوه و بزرگی و بلندنظری آنها  می‌باشد. در کتاب شهرستانهای ایران که به زبان پهلوی مانده، نام صدها شهر که شاهنشاهان ساخته اند، و تا چندی پس از آنها نیز آبادان بوده است، یاد شده. در این گفتار به ذکر یکی از معظمترین و پرشکوهترین آن می‌پردازد.

بطور مقدمه باید گفته شود، که معماری عهد ساسانی با احداث طاقهای آجری بجای پوششهای چوبی که سرانجام در اثر پوسیدگی یا موریانه یا آتش‌سوزی ویران می‌گردید، و همچنین نیاز کاخها را به ستونهای زیاد که تالار گسترده ای را به شکل جنگلی از ستون سنگی یا چوبی درمیآورد، و هنگام پذیرائی ناگزیر عده ای در پشت ستوها دیده نمی‌شدند، و از لحاظ فرش هم تولید اشکال می‌نمود، حل کرده بودند و با بکار بردن طاقهای هلالی مرتفع دهنه ‌دار، که فشار آن فقط بر روی حرزهای دو سو بوده، از بکار بردن ستون و پوشش چوبی بی‌نیاز گردیدند. فایده و اثر محسوس این معماری همین بس، که تالار مدائن با ۹۱ متر درازا و ۲۶ متر پهنا، وسعتی در حدود نیمی از وسعت کاخ صد ستون خشیارشا در تخت جمشید، بدون وجود ستونهائی مسقف و با ارتفاعی بیش از دو برابر بلندی کاخ آپادانای تخت جمشید سرپا بوده است، و اگر هر آینه خلیفه دوم عباسی منصور دوانیقی دست به ویرانی آن برای بردن مصالحش دراز نکرده بود، چه بسا که به این صورت امروزی درنمی‌آمد و با خلل کمتری بجا مانده بود.

 در بسیاری از بناهای ساسانی مصالح کم‌ارزش و پست مانند سنگهای شالوده یا آجر بکار رفته، ولی در ازا گچ‌ کاری و گچ ‌بری قابل توجه و شایان ارزشی بر روی آنها انجام میدادند. همین گچ ‌بریها یکی از ویژگیها و مزایای معماری ادوار اسلامی گردید.

طاقهای نیم ‌دایره ای با آجر و پایه‌ های سنگی و ستونهائی که از گچ و سنگ ساخته شده و اغلب متصل به دیوار بوده، از مزایای معماری و ساختمانهای عصر ساسانی است. ویرانه‌ های مدائن و دو کاخ عظیم فیروزآباد و سروستان و بناهای بیشاپور کازرون و ویرانه‌ های استخر همانندی از آن معماریهاست.

کاخها اکثر با سنگ و گچ‌های محکم ساخته شده ولی آنرا با گچ ‌بریهای عالی یا موزائیک جلوه و زینت میداده اند. طاقهای هلالی آجری روی تالار چهار گوش زده میشد، در حالیکه در همان اوقات طاقهای رومی روی تالارهای مدور یا هشت‌گوش زده میشد.

پاره ای از بناهای حوزه روم غربی، از طرح و نقشه ساختمانهای ایران عهد ساسانی تقلید گردیده است. کاخهای کهنه بلغارستان در آبوباپلیکا (۱) شبیه طرحهای کاخ ساسانی فیروزآباد سروستان میباشد. همچنین حجاری معروف بلغارستان در منطقه مادابا (۲) کاملاً شبیه حجاریهای ساسانی است. معماران و طراحان رومی از معماری ایران بخوبی آگاه و از آن الهام گرفته اند. در خارج از مرز خاوری هم بی‌تأثیر نبوده و پایه‌ های هنری ایرانی – بودائی (۳) بر آن استوار بوده است و تأثیر هنر و معماری ایران عهد ساسانی در خاور و باختر را می‌توان در این جمله پروفسور پوپ خلاصه کرد: هنر این دوره پهلوانی و دارای چنان قدرتی بوده که از چین تا اروپای رومی را تحت تأثیر قرار داد (۴).

دانشمند و مورخ شهیر ویل‌ دورات هم در کتاب اوج اعتلاء بیزانس درباره هنر و معماری ساسانی مینویسد:

هنر ساسانی با اشاعه شکلها و دواعی هنری خود در هندوستان، ترکستان، چین در شرق و سوریه، آسیای صغیر، قسطنطنیه، بالکان، مصر و اسپانیا در مغرب، دین خود را ادا کرد. شاید نفوذ آن به هنر یونانی یاری کرد، تا از ابرام در نمایش تصویرهای کلاسیک دست بردارد و به روش تزئینی بیزانسی گراید، و به هنر مسیحیت لاتین معاضدت نمود تا از سقف‌های چوبی به طارمها و گنبدهای آجری یا سنگی و دیوارهای دعامه ‌ای عطف توجه کند. هنر ساختن دروازه‌ ها و گنبدهای بزرگ که خاص معماری ساسانی بوده، به مسجدهای اسلامی و قصرها و و معابد منتقل شد. هیچ چیز در تاریخ گم نمیشود، ‌دیر یا زود بر فکر خلاق فرصت و تحول مییابد و رنگ و شراره خود را به زندگی می افزاید. 

پروفسور ج . ه. ایلیف مدیر موزه شهر لیورپول انگلستان ضمن مقاله محققانه تحت عنوان ایران و دنیای قدیم در کتاب میراث ایران راجع به معماری ساسانی مینویسد: (۶)

ساسانیان در زمینه معماری ایران  موقعیت مرکزی مهمی دارند، زیرا از شکلهای یونانی اعراض کرده به طرحهای ساختمانی هخامنشی بازگشتند. با این تفاوت که سبک هخامنشی ستونهای تنه درختی و نیز بزرگ حمال و سقف سبک بلند تخت جمشید، جای خود را به سقف‌های گرد ضربی که معمول بکار بردن آجر پخته در معماری بود، داد. دالان سقف قبلی از در ورودی در معماری هخامنشی که امروز هم در خانه‌ های ایرانی بصورت دهلیز یا ایوان ستون ‌داری دیده میشود، در کاخهای ساسانی بصورت ایوان شاه ‌نشین جلوباز کاخهای طاق کسری و فیروزآباد درآمده، و گنبدی بر پایه‌ های سه گوشه آجری روی آنرا پوشانده است. آشنائی کاملی که با شاه ‌نشین جلوباز و سقف‌ دار کاخ کسری داریم، سبک این ساختمان را در نظرمان به منزله طرحهای عمده ساختمانی دوره ساسانیان جلوه میدهد. ولی این سبک اهمیت بیشتری دارد، زیرا همین طرح پس از آنکه دو طاق پوشیده در دوسویش اضافه شد، ساده‌ترین نمونه خانه روستائی است، و هنگامی که این طرح اصلی دو یا چهار برابر شود و دور حیاط روبازی بنا گردد، خانه‌ های اعیانی و کاخهای سلطنتی میشود، که در زمان اسلام بعنوان طرح اصلی مسجد، مدرسه، ‌کاروانسرا از آن استفاده شده است.

اگر هنر ساسانی کاملاً‌ تحت تأثیر هنر مغرب ‌زمین قرار گرفته بود، جز آثاری تقلیدی با مشخصات خارجی از خود چیزی به یادگار نمی گذاشت. ولی سبک چنین آثاری با روحیه و احساسی ایرانی، که دارای خصیصه‌ های اصیل است سازگار نبود. هنر ساسانی هنری است که عملاً ‌منعکس سازنده قریحه‌ های فردی و ابداع و نبوغ خاص ایرانی است، و اگر هم هنر‌،‌ بیان کننده احساسات مردم نیست،‌ لااقل متعلق به دربار و نمودار ذوق و سلیقه سلاطین و برگزیدگان ایرانی است.

هنر ساسانی در حقیقت پایه ‌ای بود که هنر اولیه اسلامی در ایران بر اساس آن نهاده شد. درختی که ساسانیان کاشتند در عهد اسلامی شکوفه کرد و میوه‌ های برومند داد. اما نمونه‌ های هنر اسلامی در موزه بریتانیا آنقدر متعدد است و مجموعه‌ های این موزه در این قسمت چنان غنی است که آثار اسلامی نیاز به بحث جداگانه ای دارد.

دکتر تالبوت رایس استاد تاریخ هنرهای زیبا در دانشکده کمبریج تحت عنوان: ایران و امپراطوری روم شرقی (بیزانس) نوشته است (۷): هرچند نفوذ هنری ایران در امپراطوری روم بیشتر از هر جا در مورد پارچه واضح و مشخص است، از پاره ای لحاظ اهمیت آن در معماری به مراتب اساسی ‌تر میباشد، و حتی یکی از مکتب ‌های محققین تحت رهبری استرزیگوفسکی (۸) چنان در این زمینه تند می ‌رود که می ‌گوید تمام اختصاصات اساسی ساختمان های گنبدی و سقف ‌دار و حتی ساختمان های صلیب شکل که عصاره واقعی معماری بیزانس بشمار میرود، از ایران سرچشمه گرفته و نخست در ایران توسعه یافته است. هرچند این عقیده را میتوان اغراق‌ آمیز دانست، ولی دلائل کافی در دست است که ایران را در معماری بیزانس صاحب تأثیری حیاتی دانیم. زیرا طاق بیضی شکل، بکار بردن قوسهای گچی برای زینت نمای عمارت، هلال سه گوش برای تبدیل عمارت چهارگوش به پایه مدور گنبد، و شاید توسعه دادن طرح بوسیله افزودن دو گوشواره و تبدیل آن به صلیب یونانی، همه قبل از آنکه در بیزانس توسعه یابد، در ایران مورد توجه قرار گرفته بود.

قسمت عمده ‌ای از تکامل و توسعه این طرحها از آغاز کار، در ارمنستان صورت گرفته و از آنجا به امپراطوری بیزانس راه یافته، و بی‌شک پاره ای از معماران روشن ‌بین ارمنی بوده اند. فعالیت عظیمی که در عهد این امپراطوری برای ساختن بناهای جدید بود تا حد زیادی مرهون هوش و ذکاوت و اختراع اهالی آسیا بود.

تعیین میزان ارتباط و تعادل و نسبت میان دو عامل ایرانی و شامی (سوریه ای) در زندگی بیزانس، یکی از موضوعات پرسر و صدا و جار و جنجال بین محققین است. با این حال به یقین می‌توان گفت که آمیزش کارآمدی مردم با قوه تخیل و ابتکار و شیوه ‌های کم ‌اثر شرق بود که شاهکارهای پرافتخار معماری بیزانس امثال کلیسا (یا مسجد) ایاصوفیه، کلیسای حواریون مقدس و سنت ژیوس (۹) را که همه در قسطنطنیه تحت سرپرستی ژوستی‌نین ساخته شد، و همچنین عده کثیری از ساختمان های مسیحی شرق و غرب، بدون عناصر و عوامل ایرانی محال بود این بناها مختصاتی را پیدا کنند که در هنر آنها موجود است، و عنوان سبک بیزانس بهمین نسبت بة آنها داده شده.

پروفسود پوپ ایران ‌شناس نامی معاصر ضمن مطالبی تحت عنوان نظری به هنر ایران راجع به هنر ساسانی چنین اظهار نموده است.

هنر ساسانی با اشکال تازه ای، عظمت، ‌قدرت و وفور آثار هخامنشیان را ادامه داد. معماری ساسانی هرچند فاقد استعمال سنگ در ساختمان بناهای سنگی گران ‌قیمت مانند هخامنشیان بود، اما در بکار بردن مصالح دیگر و بدعت در ساختن طاقهای هلالی و گنبدها گامی فراتر نهاده بود. این گامها مقدمه ‌ای بود برای حل مسئله ‌ای انعکاس صوت که حتی از نظر تیزبین معماران رومی مخفی مانده بود. معماران ساسانی به پوشش فواصل وسیع با مواد سخت توفیق یافته بود، ‌و این امر یکی از مشکل ترین و اساسی ترین اختراعات معماری بود و همین مقدمات بعدها در کلیه آثار معماری ایرانی طی قرون بعدی تشکیل گردید. بعضی از اصول معماری ساسانی بود که راه را برای ترقی معماری گوتیک، یعنی عامل عظمت اروپای قرون وسطی هموار ساخت.

پروفسور آندره گدار فرانسوی درباره معماری ایران در عصر ساسانی مینویسد: (۱۱)

در ساختمانهای اصلی معماری ساسانی هم مانند هخامنشیان کاخهای شاهنشاهی بود و اصرار داشتند که مانند آنها شاهنشاه را در آپادانای خود مانند خدائی که از آسمان فرود آمده نشان دهند، ‌این برنامه کارشان بود. اما راه‌ حل ‌های معماری هخامنشی برای ساسانیان ظاهراً‌ پرخرج و پیشرفت ‌ناپذیر بوده است. زیرا بلندی تیرهای چوبی حد اعلائی دارد که در دوره هخامنشیان از آن استفاده شده بود، بنابراین حتی در ساختمانهای شاهی هم معماری طاقدار را که در دوره هخامنشیان بی‌شک معماری متعارفی بوده رواج دادند. تحولی که این سبک معماری متعارفی کشور بدست ساسانیان بعمل آمد، و میخواست عظمت و شکوه مافوق کاخهای داریوش داشته باشد، باید مورد بررسی قرار گیرد. ولی پیش از آن چند کلمه ‌ای درباره مصالح معماری میگویم.

بطور کلی هنوز گمان میکنند که پوششهای معمول در دوره ساسانی منحصراً طاقهای استوانه ای، گنبد کروی و طاقهای مخروطی بوده اند، ‌که رابطه طرح مربع را به پایه مدور گنبد آسان میکنند. و طاقهای متقاطع و چهار ترک را نمی‌شناخته اند. شوازی میگوید (۱۲): ایرانیان از دوران باستان تاکنون جز طاق استوائی (۱۳) و گنبدی که بر طاقچه‌ های گوشه ای مخروطی تکیه کند، پوششی نپذیرفته اند.

در نظر اول بنظر نمیرسد که گنبد و سقف مدور برای یک تالا رمربع مناسب باشد، و چنین مینماید که سقف طبیعی همان طاق چهار ترک باشد که چهار دیوار متدرجاً‌ در فضای تالار سر به هم میدهند. اما برای این منظور وجود هلال لازم است. اما امتیاز گنبد اینست که وجود آنها را غیرلازم میسازد و این طریق ارزنده کوشش ایرانیها را برای قرار دادن گنبد روی چهار گوش توجیه میکند. با وجود این، ‌سقف‌های چهار ترک، متداول ‌ترین سقف‌ها در ایران مخصوصاً در جنوب و بالاخص در کرمان هستند. این نوع سقف بدون هلال در آغاز دوره ساسانی معمول بوده و ساختمان آن با کمال آسانی و مصالح اندک و در مدت کوتاه صورت میگرفته و آن باید نتیجه تکنیک ماهرانه و حاصل تجربیات طولانی بوده باشد، و چیزی که سبب فقدان شرح و تفصیل درباره این نوع سقف‌ها، که تاریخ پیدایش آن مسلماً عصر ساسانیان است میباشد، نداشتن اطلاعات کافی درباره معماری قسمت جنوبی ایران است (۱۴).

چیزی که مهمتر است شکل قوسها است. اما بدیهی است مقصود ما قوس‌های نیم ‌دایره، با دهانه‌ های کوچک یا متوسط که در ساختمانها دیده می‌شود و احتمالاً ‌بوسیله چوب قوس‌بندی شده باشد، نیست. نظر ما در اینجا متوجه طاقهای دهانه بزرگ ساختمان هائیست که بواسطه عدم دسترسی به چوب برای چوب‌ بست، مجبود بوده اند بنا را بدون قوس بسازند و در این صورت الزاماً ‌طریق دیگری را انتخاب کرده اند. اینها دو قسم ‌اند: در یکی سعی کرده اند که از دهانه طاق، بوسیله تنگ کردن تدریجی آن، با مایل کردن پایه‌ های طاق بطرف داخل درگاه‌ ها، بکاهند. و این طریقی است که در مورد نیاسر (۱۵) بکار برده شده، در دیگری، پایه‌ های طاق عمودی مانده، و قوس‌ها را تا ممکن بوده بطریقی بالا برده اند که فاصله کاسته شود. از نقطه ‌نظر منظره، نتیجه این دو طریقه با هم متفاوتند. قوس نیاسر نسبت بدیگری که طاق آن از سطح زمین شروع میشود ابتدائی بنظر می آید. آن دیگری که طاق کسری تیسفون است بطور تحقیق توسط شاپور اول بین سالهای ۲۴۱ تا ۲۷۲ میلادی ساخته شده و آن شیوه تا آخر دوره ساسانی متداول بوده است.

مدائن (تیسفون) :

بزرگترین شهر و باشکوه‌ ترین پایتخت ایران ساسانی، شهر تیسفون بود، که اکنون ویرانه‌ های طاق و رواق و در و دیوار شکسته اش، در کنار رود دجله، چون آئینه سراپا عبرتی نمودار و گویای دوران سرافرازی و فر و شکوه دربار ایران کهن، و پدیدار آثار صنادید عجم میباشد، و با آنکه جزئی بیش از آن برپا نمانده، از لحاظ بزرگی و شکوه و هنر معماری، هنوز مورد شگفتی و تحسین جهانیان میباشد.

این پایتخت را یونانیان کتیسفون و در کتب مورخان و گویندگان و نویسندگان بنامهای تیسفون، مدائن (شهر شهرها)، ‌مدائن سبعه، ایوان مدائن، طاق مدائن، طاق کسری، ‌ایوان کسری، ‌تخت کسری، بارگاه خسرو، طاق خسرو و ایوان خسرو یاد گردیده، و به روزگار آبادانی یکی از غنی ‌ترین و باحشمت ترین دربارهای شاهی دنیای باستان بوده است، نزدیک ۷۰۰ سال اریکه دو شاهنشاهی بزرگ اشکانی و ساسانی در آنجا قرار گرفته بود. این شهر نخست یک اردوگاه سپاه و در برابر سلوکیه از لحاظ سیاسی و برابری با رومیها بوجود آمده بود (حدود سال ۲۲ ق. م) و کم کم پایتخت زمستانی شاهان اشکانی گردید و سپس این شهر و سلوکیه و چند شهر دیگر بهم پیوسته، شهر بزرگی را تشکیل دادند. قسمتی از کاخ خلیفه عباسی بغداد با مصالح ویرانه‌ های شهر مدائن ساخته شده، و در حقیقت جانشین مدائن گردید.

سلوکیه در سال ۳۱۲ ق.م توسط سلوکوس یکم در نزدیکی تیسفون ساخته شد (۷۱) و بعدها با تیسفون یکی شد. این شهر در کنار رود دجله جائی که فرات و دجله بیش از هر جای دیگر به هم نزدیک هستند بنا شده بود،‌و پایتخت دولت شرقی سلوکی بود. مصالح این شهر از بابل آورده شده و قسمتی از ساکنان این شهر نیز از بابلیها بودند و از سلوکی سوریه اهمیت آن بیشتر بود. علت اینکه این شهر را در برابر بابل تقویت نمودند تا جانشین بابل گردد،‌ازین لحاظ بود که سل.کیها میدانستند بابل با‌‌‌آن غرور و پیشینه دو هزار ساله خود ودرک عظمتهای پادشاهان نیرومند بابل و آشور و هخامنشی، به تمدن یونانی اهمیتی نمیدهند.

سلوکیه معظم ترین شهر و برحسب نوشته سترابون بعد از اسکندریه مصر،‌مهمترین شهر بوده و در حدود ششصد هزار جمعیت داشته است و از لحاظ زیبایی و شکوه سرآمد شهرها و از انطاکیه سوریه برتر بوده است. شهر حصاری آجری که به خندقی محدود میشده داشته،‌آجر این حصار و آجر کاخها را از بابل آورده بودند (۱۸) مهرداد اول (۱۷۱-۱۳۸ ق، م) شهر سلوکیه را از سلوکی‌ها گرفت .

نخستین پایتخت اشکانیان پس از توسعه نفوذشان شهر هکاتم‌پیلس یا شهر صددروازه در نزدیکی دامغان کنونی بود،‌بعد به مناسباتی به تیسفون نزدیک شهر سلوکیه منتقل،‌و بر اثر آبادانی زیاد و توجه دربار اشکانی بدانجا، بر گسترش شهر افزوده شد و با وجود آنکه شاهان ساسانی پارسی و ازین خطه برخاسته بودند و شهرهای چندی در پارس و سایر نقاط ایران بنا نهاده، با وجود براین پاسنخت رسمی و تشریفاتی همان مدائن و تیسفون بود و پیوسته بر اهمیت و عظمت این شهر افزودند.

طاق کسری در سال ۱۹ پادشاهی خسرو انوشیروان حدود سال ۵۵۰ میلادی در میان شهر روبروی دجله، همانجا که مانده طاقهای شکستهآن هم‌اکنون سرپا و از فرسنگها راه نمایان است، در شهر (اسپانبر) بنا گردید. ولی دانشمند فقید پروفسور هرتسفلد و چند تن خاورشناس دیگر معتقدند که این ایوان در زمان شاپور یکم بنا گردیده است. اندازه کاخ و ساختمانهای فرعی آن ۳۰۰  * ۴۰۰ متر بوده است.

طاق بزرگ باشکوهترین قسمت کاخ بوده ۴۸ متر بلندی ۹۱ متر درازا و ۳۶ متر پهنا داشته و در دو سوی آن چهار تالار بزرگ، هر یک با ۲۳ متر درازا و ۶ متر پهنا، بیکدیگر مربوط و متصل وبده است. ساختمان از آجر و نمای بیرونی آن با مس روکش شده به برگهای نازک زر و سیم، مزین بوده در زیر طاق بزرگ رواقی باسم آپادانا یا تالار بار بوده که ۳۵ متر بلندی و ۴۳ متر درازا و ۳۵ متر پهنا داشته و جایگاه شاهنشاه و تختگاه بوده است. طاق هلالی، و از دو سو شش طالق‌نما در دو پهلوی آن قرار گرفته، کلفتی دیوارهائی که طاق بزرگ روی آن استوار بوده است در پائین ۷ متر و جائی که طاق شروع میشده چهار متر و در آخرین نقطه هلالی یک متر کلفتی دارد. برای نور این بارگاه یکصد و پنجاه دریچه که هر دریچه ۱۲ متر تا ۱۵ متر محیط داشته در اطراف باز کرده بودند و برای هوای مطبوع هم تنبوشه‌ های سفالین که در حدود بیست سانتیمتر کلفتی داشته در آن بکار برده بودند تا هوای کاخ را خنک کنند و پرتوی ملایم بدرون کاخ بیندازند.

نمای ساختمان را بعضی از یم نوع ساروج یا موزائیک (معرق سنگی) از سنگهای مرمر رنگین در پائین، و موزائیک شیشه ای در بالا و برخی دیگر از صفحات مسین سیم و زراندود دانسته اند. ضمن کاوشهای هیئتهای باستان‌شناسان آلمانی در سالهای ۱۹۳۱ و ۱۹۳۲ در آنجا چن قطعه تزئینات از ساروج و نمونه‌ هائی از موزائیک بدست آمده است. این کاوشها در دو تپه شرق و شمال ایوان مدائن بنام ام‌السعاتیر والمعاریذ بعمل آمده، و موزائیکهای پیدا شده با نقوش برگ خرما و گل و درخت زندگانی که طاوس روی آن نشسته و اشکال حیوانات از قبیل خرس و گراز و پیکرهای کوچکی از هنرمندان و نوازندگان بدست آمده است.

این طاق تا سال ۱۸۸۸ میلادی برپا و در آن سال قسمت شمالیش ویران و اکنون نیز قسمت جنوبی آن در شرف انهدام و از آنهمه تزئینات مانند سایر اثاثیه و اشیاء کاخ، در اثر یغماگری و نادانی تازیان مهاجم، و سپس پشت کردن روزگار، از بین رفته است.

مراسم بار مردم و پذیرائی از نمایندگان بیگانه در همین تالار برگذار می‌گردیده، کف و بدن کاخ با فرشهای ابریشمی عالی مفروش و هر قسمت که مفروش نبوده با موزائیکهائی که در بالا گفته شد، از نوع پر نقش و نگار آن و تزئینات زرین و سیمین مزین گردیده بود. 

سریر شاهنشاهی در انتهای تالار و پرده زربفت مجللی در جلوی آن آویخته بود. دسته‌ های گوناگون درباریان و صاحبان مناصب بر حسب جاه و منزلت در جای مقرر میایستادند. هنگامیکه تمام صفوف و صنوف در جایگاه خود قرار میگرفتند، پرده بکناری کشیده میشد، و شاهنشاه نمودار میگردید. وی با جامه زردخت زرنگار، روی سریر پادشاهی بر مسند و بالش زربفتی تکیه داده و تاج بزرگ کیانی از زر ناب که بانواع و اقسام جواهرات مرصع شده، در بالای سرش توسط زنجیر زرین نازکی آویزان بود. بطوریکه نوشته اند در تاج نامبرده یکصد دانه مروارید ببزرگی تخم گنجشک و تعداد زیادی دانه‌ های یاقوت و زمرد نشانده شده که در حدود ۵/۹۱ کیلو وزن داشته، و چون میسر نبوده آن را بسر بگذارند، ازین جهت توسط زنجیر نازک و نامحسوسی از سقف آویزان و بدین طریق وی سر شاه قرار می‌گرفته است. این تاج در غیر مواقع رسمی با پارچه ای پوشانده میشد تا گرد نگیرد.

تئوفیلاکت (۱۹) در وصف مراسم نشستن هرمزد چهارم به تخت سلطنت و طرز تزئینات و سایر تشریفات چنین نوشته است: تاج زرین مرصع بجواهر بر سر داشت، پرتو زبرجدهای آن که از مروارید غلطان محصور بود، چشم را خیره میکرد، و گوهرهائی که بر موی او قرار داشت نور مواج خود را با شعاع حیرت‌بخش زمردها چنان آمیخته بود که چشم بیننده از فرط حیرت و شگفتی تقریباً از دیدان عاجز میماند.

شاهنشاه شلواری زربفت پوشیده بود که آن را دست گلابتون‌دوزی کرده بودند و بهائی گزاف داشت: بطوریکه جامه او تا حدی که شکوه پادشاهی و میل خودنمائی اقتضا میکرد، دارای بها و جلال بود.

منظره تالار بزرگ بار و سریر پادشاهی و سایر تشریفات بحدی باشکوه و ابهت بوده، که بینندگان تازه‌وارد بطوری در حیرت و شگفتی فرو می‌رفتند، که بی‌اختیار برای تعظیم و تکریم بزانو درمیآمدند، و چه بسا که از خود بی خود شده و همه چیز را فراموش می‌کردند.

طبری می‌نویسد که یوانیه (۲۰) یکی از بزرگان، نامه ای به حضور بهرام پنجم برد. شکوه و جلال کاخ چنان او را مسحور نموده بود، که فراموشش شد احترامات لازمه و مقرر را بجا آورد، چون شاه علت حیرتش را دریافت، او را بخشید.

یک کاخ دیگر نیز دو کیلومتری شمال تیسفون بنام (کاخ سفید) بوده است که از سده چهارم هجری به بعد بطور کلی ویران و محو می‌شود، ولی یعقوبی مورخ سده سوم هجری آن را دیده و از آن نام می‌برد.

ویرانی قسمت مهم بنا را به منصور خلیفه دوم عباسی (۷۵۴-۷۵۵ م) نسبت میدهند، ولی چون خرج خراب کردن بیش از منافعی بود که ازین کار برده می‌شد، از ویران ساختن بقیه صرف نظر کرد. مصالح کاخ سفید شاهپور دوم، در بغداد برای (قصر تاج) بکار رفت و مقداری از سنگهای مدائن را نیز برای باروری همان کاخ حمل نمود. در سده چهارم هجری مدائن یک شهر کوچک و پرجمعیتی بوده است، و مسجد جامعی که در همان اوائل اسلام نزدیک گور سلمان فارسی ساخته بودند، برجا بوده است. صاحب مجمل‌التواریخ و القصص راجع به خراب کردن مدائن توسط منصور چنین می‌نویسد:

پس منصور خالد برمک (۲۱) را گفت کوشک اسپید که به مدائن است بکنم و آلت و خشتها اینجا آوردم. خالد گفت مصلحت نباشد، که آن بنای اکاسره است و فخر آن امروز شماراست که هر آن کسی که بنا بیند داند، که آن پادشاهی بزرگ کرده است و کسانی که ایشان را غلبه کرده از ایشان بزرگتر باشند نشاید خراب کردن. منصور را از آن خوش نیامد و گفت همواره نصرت گبرکان کنی و دین پدرانت فراموش نگردد. خالد گفتا اگر ایشان را بد خواستم، شما را بدتر و خاموش گشت. منصور بفرمود تا آن کوشک را باز شکافته و خشت پخته به کشتی همه آوردند و چون حساب کردند، مئونت آن از بر شکافتن و ببغداد رسیدن هر خشتی،‌بدرمی سیم برمیآید، و به بغداد از نو بکمتر ازین می‌شایست پختن. منصور خالد را گفت، چه می‌بینید درین کار، گفتا چون دست بدان فراز کردی تمام برباید گرفتن، که اگر بجای بگذاری مردمان گویند بنا که ایشان بکردند، دیگر ملکان برنتوانستند شکافتن و خراب کردن، چنانک بود تمام برشکافتند (۲۲).

اصطخری در مسالک و ممالک توصیف مدائن را در خود چنین نوشته: مدائن شهری کوچک است. قدیم سخت عظیم بوده است. از بغداد تا آنجا یک مرحله. و آرامگاه پادشاهان بود سمت ایوان کسری آنجاست و به سنگ و گچ بنا کرده اند. اکاسره را هیچ بنا عظیمتر از آن نبوده است . . . . مدائن از شرقی دجله است و گویند کی در مدائن بر دجله پلی بوده است و ما آنرا اثر ندیدیم (۲۳).

از پادشاهان ایرانی بعد از اسلام خاندان آل زیار مصمم بودند که بغداد را بگیرند و تیسفون را دوباره پایتخت قرار دهند و خود را شاهنشاه بدانند.

هفت شهری که مدائن را تشکیل میداده عبارت بوده است از ۱- تیسفون ۲- رومگان (رومیه) ۳- وه اردشیر (بهرسیر) ۴- ماحوزه (شهری بود مجاور سلوسی، که مورخین یهود و سریانی آنجا را بنام ناحیه سلوسی ذکر کرده اند) ۵- درزنیدان (پنج کیلومتری شمال وه اردشیر) ۶- ولاشاباز (سابات در مغرب وه اردشیر) ۷- اسپانبر.

پنج شهر ازین هفت شهر تا زمان یعقوبی مورخ قرن سوم هجری دایر بوده که وی از آنها نام می‌برد: (تیسفون – اسپانبر – رومیه – وه اردشیر – ولاشاباز).

رومگان یا رومیه - در زمان انوشیروان ساخته شده و این را مورخین رومی و ارمنی انطاکیه خسرو نامیده اند. در سال ۵۴۰ میلادی که انوشیروان انطاکیه و شام و سلوکیه را فتح نمود (کنار نهر الکلب (۲۴) اهالی آنجا را به تیسفون کوچ داد و در یک محله نوسازی به شکل انطاکیه در شرق دجله برابر سلوکیه مسکن داد. بهمین جهت به نام رومی‌ها (رومگان – رومیه) معروف گردید. عربها رومقان گفته اند، و بطوریکه نوشته اند تا چند سده پس از اسلام دایر و منصور خلیفه چندی در آنجا اقامت داشته و تا زمان یعقوبی نیز بقایائی از شهر بجا بوده است. 

وه اردشیر (سلوکیه قدیم) عبارت از قسمتی از شهر سلوکیه است که در سال ۱۶۵ میلادی بدست آویدیوستی کاسیوس ویران شد و در زمان اردشیر مجدداً احیا گردید. این شهر بسیار بزرگ و کوچه‌ های آن سنگفرش و در کنار هر خانه آغولی جهت نگاهداری چارپایان موجود بود. بازار شهر بزرگ و بازرگانان و سوداگران بسیاری از آنجمله بازرگانان یهودی داشته و در نتیجه شهری ثروتمند و پر جمعیت و مردمش در عیش و عشرت و تن‌آسائی بسر میبردند. شهر دارای کلیسای بزرگی بود که در زمان شاپور دوم ویران و از نو بنا گردیده بود. مرکز عیسویان و کلیسای سنت نرکس و مکتب روحانیون در سده ششم در یک شهر بوده است و در زمان خسرو دوم کلیسای دیگر سنت ماری و سنت سرژ در آنجا بنا شده بود. یهودیان نیز درین شهر زیاد بودند، ولی مقر رئیس آنها رش گالوتا (رأس الجالوت) در شهر ماحوزه (مجاور سلوکیه) بود (۳۵).

این شهر در تواریخ اسلامی بهرسیر و بهرشیر نوشته اند و بهرشیر گفته اند، زیرا شیر مخصوص شاه در آنجا بوده است و معروف است که هنگام ورود سپاه اسلام به این شهر که بنا بروایت صحیح‌تر سال پانزدهم هجری و پس از فتح قادسیه بود، آن شیر هم باعراب حمله کرد و به دست هاشم برادرزاده سعدبن ابی‌وقاص سردار عرب کشته شد.

پس از تسلیم این شهر به سردار عرب، ایوان مدائن که سفید و بلند بود نمودار گردید. ضراربن الخطاب تکبیری بلند گفت که همه سپاهیان با هم تکبیر (الله اکبر) گفتند. نگاهبان و فرماندار این شهر (دیهگان) شیرزاد (۲۶) یا شیر آزاد (۲۷) نوشته اند.

در دو سوی دجله کاخهای پادشاهی ساسانی ساخته شده و چون رفت و آمد مردم از پل روی دجله که در برابر کاخ بود، مزاحم و مانع آسایش شاهنشاه میشد، در زمان شاپور بزرگ پل دیگری برای رفت و آمد مردم ساختند که ازدحام بر روی این پل کمتر باشد.

توصیف مشروحی از لحاظ معماری درباره مدائن توسط آندره گدار فرانسوی که حدود سی سال مدیر کل و مشاور فنی باستان‌شناسی بوده، نوشته شده. خاورشناس نامبرده می‌نویسد (۲۸).

ویرانه‌ های کاخ تیسفون که عظیمترین مقر پادشاهان ساسانی است، در زمینی به مساحت ۱۲ هکتار واقع و شامل بنائی است که به نام طاق کسری معروف است و قسمتی از بقایای ساختمان دیگری واقع در صد متری شرق آن که حرم کسری نامیده می‌شود و در جنوب و شمال محوطه خرابه‌ هائیست که در زیر گورستان تازه ای پنهان است.

طاق کسری تنها قسمتی از این مجموعه ابنیه ایست که بعضی از اجزا آن در سطح زمین باقی‌مانده و همه بنای بارگاه شاهنشاهی بوده است. علیرغم روایاتی که آن را به خسرو اول انوشیروان نسبت میدهند، محتمل است که بنای مزبور بدستور شاپور اول فرزند و جانشین اردشیر ساخته شده باشد.

این ساختمان که بعضی آنرا زیباترین بنای دوره ساسانی دانسته و برخی بنای ایرانی در لباس اروپائی (۲۹) میدانند، مانند اغلب کاخهای بین‌النهرین و همچنین کاخهای تخت جمشید و عمارت خسرو در قصر شیرین، بر روی صفه ساخته شده. روی این صفه در مرکز جبهه ای شبیه به فیروزآباد اما مزین به شش طبقه طاق‌نما، طاق بیضی شکل به پهنای ۶/۲۵ متر و ۳۴ متر ارتفاع با یک جهش از سطح زمین شروع به قله ختم شده، و طاق ایوانی را به عمق ۹۵/۴۲ متر تشکیل داده است. این رواق عظیم که سطح آن وسیعتر از کاخ داریوش در تخت جمشید است، بارگاه عام شاهنشاه ساسانی بوده است درب ساده که در دیوار ته ایوان باز می‌شود به یک ردیف اطاقهای کوچک راه داشته و می‌بایست از آنها گذشته به تالار بوسعت ایوان و به پهنای ۶۷/۳۸ متر رسید که دارای سقف استواری است.

در سمت چپ این مجموع دهلیزی است با طاقهای عرضی و سقف استوانه ای، که دو تالار به پهنای۱۷ متر در ۶۰/۳۴ متر طول، با سقف استوانه ای در آن باز می‌شود و بوسیله تالار مربعی به همین پهنا از یکدیگر جدا میشوند. تالار اخیر را احتمالاً گنبدی میپوشانیده است. میتوان حدس زد که سمت راست ساختمان هم که در کاوشهای سال ۱۹۲۸ و ۱۹۲۹ از خاک در نیامده، نظیر طرف چپ بوده باشد. رویهمرفته اگر شاهکار طاق کسری یعنی اثری که شاهد کوشش ایرانیها برای همسنگ کردن و پیشی گرفتن از کاخهای باشکوه هخامنشی است نبود، طرح بنای تیسفون ناچیز و کم‌ارج میبود.

یادآوری این مطالب خالی از فایده نست که در طاق کسری هم مانند سایر بناهای بین‌النهرین در دوره پارتها، تنها نوع سقفهای معمول استوانه ای بوده است. با وجود این، چنانکه باز هم گفته شده محتمل است دو تالار مربع طرفین طاق با گنبد پوشانده شده باشد، و اگر هم چنین بوده باشد باز سازندگان این بنا به گنبدهای مزبور ارزش و اهمیتی را که ما در گنبدهای ایران اصلی مشاهده می‌کنیم، نداده اند. در واقع از فیروزآباد گرفته تا عمارت خسرو در قصر شیرین، در همه ابنیه یک تالار گنبددار دیده می‌شود که در جلو آن ایوانی قرار دارد که تالار وردوی محل مخصوص پذیرائی کاخ و هم هسته اصلی ترکیب معماری آنست.

مساماً در ایران کاخهای دیگری هم از دوره ساسانی بوده است ولی بکلی از میان رفته اند، از آن جمله کاخی است در نزدیکی کرمانشاه از منضمات آن بوده، کاخ هرسین که سابقاً شاپور خواست (۳۰) نام داشته، از کاخ اخیر که در نزدیکی چشمه و نقش بزرگ عمودی نظیر نقش بیستون واقع بوده، اکنون جز، حوض و جویهائی که در صخره کنده شده و مصالح پراکنده یک ساختمان عظیم سنگی چیزی باقی نمانده است.

 فتح مدائن و انهدام آن:

سپاهیان مهاجم عرب پس از فتح قادسیه که در سال چهاردهم هجرت اتفاق افتاد، در سال پانزدهم وارد شهر وه اردشیر (بهرسیر – بهر شیر) گردیدند. از آن شهر که یکی از هفت شهری بود که مدائن را تشکیل میداد، ایوان بزرگ کسری را دیدند. ضراربن الخطاب تکبیر (الله اکبر) بسیار بلندی گفت و همه سپاهیان با هم آنرا تکرار کردند. ضرار اظهار داشت که وصف این کاخ عالی و وعده فتحش را از دهان حضرت پیغمبر صلی‌الله علیه و آله شنیده است.

یزدگرد چون دید که مسلمانان آهنگ پایتخت کرده اند، بانوان حرم و شاهزادگان و مقداری از مال و منال را بحلوان فرستاد و مدائن را به مهران رازی و نخیرجان سپرد، ولی قسمت اعظم از ثروت و اسباب و ظروف زرین و سیمین و جواهرات و فرش و اشیاء گرانبها، در خزائن بماند. طبری نقود خزائن را سه هزار ملیون سکه نوشته است بعضی از مورخین این مبلغ را به نصف تقلیل داده و متذکر شده اند که نصف دیگر که یکهزار و پانصد میلیون سکه بوده، خرج جنگ قادسیه و سپاهیانی که تحت سرداری رستم فرخزاد و پیروزان و هرمزان تجهیز و بسیج شده بود، گردیده است.

بنابراین مدائن، بدون جنگ تسخیر سپاهیان اسلام بسرداری سعدبن ابی وقاص و راهنمائی سلمان فارسی گردید. و این رویداد را در ماه صفر سال ۶۱ هجری نوشته اند. روز فتح مدائن بدست اعراب را یوم‌الجراثیم نامیده اند زیرا در این روز اتفاقاً رود دجله طغیان کرده و اطراف شهر را آب گرفته بود، تا آنجا که بعضی از جاها تا زیر شکم اسب آب بود. هر بلندی که از آب مصون بود و اعراب می‌توانستند بدانجا پناه برند، (جرثومه) می‌گفتند که جمع آن (جراثیم) می‌شود.

وقتی سعدبن ابی وقاص فرمانده سپاه عرب وارد کاخ شد، این آیه را خواند: کم ترکوا من جنات و عیون و زروع . . . و اورثناها قوم آخرین و سپس نماز فتح خواند، که هشت رکعت بود و نماز جمعه آن هفته را در کاخ شاهنشاهان ساسانی بجا آورد، و بار دیگر خانه خدایان ملک و سلطنت، خانه خدای لایزال گردید.

سلمان سه راه را برای مصونیت مردم شهر بدانها پیشنهاد نمود: قبول اسلام، جزیه، جنگ. سه روز برای اخذ تصمیم مهلت داده شد. پس از سه روز مردم به قبول جزیه تن دادند و تسلیم شدند.

سعد مشغول جمع ‌آوری و تقسیم اموال شد. بهر سپاهی پس از وضع خمس سهم خلیفه دوازده هزار درهم رسید و بهر سوار سه رأس اسب نصیب شد. بسیاری از اموال بدست مسلمانها افتاد از قبیل اسب و اثاثیه و لباسهای شاهی و فروش، مخصوصاً قالی معروف بهارستان (بهار خسرو) .

در اینجا بی‌مناسبت نیست که قسمتی از نوشته کتاب: (کورت – فریشلر) آلمانی تحت عنوان عایشه که توسط ثابت ابن ارطاه رئیس پلیس مخفی معاویه تنظیم شده و توسط آقای ذبیح‌الله منصوری ترجمه شده راجع به تزئینات و شکوه مدائن به موجب نامه سعد وقاص به عمر خطاب نقل نماید (۳۱) :

اطاقهای این قصر مفروش از طلاست و بجای خشت در کف اطاقها طلا نصب نموده اند. ولی من تصمیم دارم که هرچه در کف اطاقها یا بر دیوارهاست، جمع‌آوری نمایم و با چیزهای دیگر برای تو بفرستم.

در بعضی از اطاقهای کاخ مجسمه‌ هایی از مرمر و نقره و طلا دیده می‌شود، و من مجسمه‌ های زرین و سیمین را با غنائم دیگر برای تو خواهم فرستاد، تا اینکه تحویل بیت‌المال بدهی. هریک از اطاقهای این کاخ که مستور از طلا می‌باشد، بدون فرش است، لیکن اطاقهائی که کف آن را از طلا نپوشانیده اند فرش دارد و فرشها را قالی‌بافان برای اطاقهای این قصر بافته اند بطوریکه نه بزرگ است نه کوچک و هر قطعه فرش، یک اطاق را مفروش می‌نماید.

دراین قصر تالاری است که مخصوص بار عام پادشاه ساسانی بوده، و در آن تالار یک قطعه فرش گسترده شده که گرانبها ترین فرش جهان است و قالی ‌بافان ایرانی بیست و پنج سال مشغول بافتن آن بوده اند، نقشه آن فرش طوریست که منظره صحرا را در فصل بهار نشان می‌دهد و تمام علفها و درختها و گلها و پرندگان و جانوران در آن نقشه، دارای رنگ طبیعی است و انسان وقتی آن فرش را از نظر می‌گذراند مثل اینست که یک منظره بهاری را می‌بیند.

در یکطرف این کاخ که من اکنون در آن سکونت دارم، عمارتی است که دارای یکصد ذرع ارتفاع می‌باشد و داراری ده طبقه است. سلاطین ساسانی هنگامیکه در مدائن بسر می‌بردند، شبهای تابستان، بالا آن عمارت می‌رفتند، وقتی قدم به طبقه دهم می نهادند هوا را خنک می‌یافتند و تمام وسائل راحتی آنها در طبقه دهم فراهم شده بود.

قصر سلطنتی در مکانی ساخته شده که نسبت برود دجله ارتفاع دارد و آب دجله نزدیک این قصر، سوار بر آن نمی‌شود، ولی معمارانی که این کاخ را ساخته اند از نقطه‌ های دور، در جائیکه دجله ارتفاع دارد، آب را به قصر آورده اند بطوریکه آب دجله پیوسته در جویهای این قصر جاری است و از فواره‌ ها جستن مینماید و برای اینکه هرگز آب گل‌الود وارد حوضها نشود در قسمتی از کاخ سلطنتی یک منبع بوجود آورده اند و آب دجله، بعد از ورود بآن منبع ته‌نشین میشود و آب زلال وارد جوها و استخرها میگردد.

 طلائی که تا امروز نصیب ما شده بقدری است که مسلمین می‌توانند با آن عمارتی بسازند که بجای خشت، در آن شمشهای طلا کار گذاشته شود و آنقدر جواهر نصیب ما گردیده که می‌توانیم جوالها را پر از جواهر کنیم و با ترازوی رومی آن را وزن نمائیم.

بسیاری از پادشاهان و سخنوران ایوان مدائن را پس از ویران شدن دیده اند از آنجمله اولجایتو در روز دوشنبه ۲۷ جمادی‌الاخر سال ۷۰۹ ه . ق و همچنین نقل است که هلاکوخان هنگام دیدار مدائن سه بار طاق را زانو زد و به خواجه نصیرالدین طوسی میگوید بسیاری نظرهای بزرگان و مردان خدای بر این طاق بی‌جفت آمده باشد بمدت هزار سال، زانو برای آن نظرها میزنم (۳۲).

یعقوبی (احمدابن ابی یعقوب) مورخ سده سوم هجری در کتاب البلدان در وصف مدائن مینویسد (۳۳):

مدائن پایتخت پادشاهان پارس است. و نخستین کسی که در آن منزل گزید انوشیروان بود و آن چندین شهر است در دو طرف دجله. در طرف شرقی شهری است که به آن عتیقه گفته میشود و کاخ سفید کهنی که نمی‌دانند که آن را بنا کرده است، و نیز مسجد جامع که مسلمین پس از فتح مدائن ساخته اند، در آن واقع است و نیز در طرف شرقی نجله شهری است که به آن اسبانیر گفته می‌شود، و ایوان عظیم کسری که پارسیان مانند آنرا ندارند و هشتاد ذرع ارتفاع دارد، در این شهر واقع است و میان دو شهر باندازه یک میل راه است و سلمان فارسی و جذیقه بن یمان در همین شهر منزل داشتند و قبر هر دو در آنجاست. پس از این دو شهر، شهری است بنام رومیه که گفته میشود رومیان چون بر پارسیان غلبه یافتند آن را بنا کردند و امیرالمؤمنین منصور هنگامی که ابومسلم را کشت همانجا بوده، و میان این سه شهر نزدیک دو میل تا سه میل راه است. در طرف غربی دجله شهری است آنرا بهر سیر گویند و سپس ساباد مدائن در یک فرسخی بهرسیر واقع شده، پس آنچه در طرف شرقی دجله است از همان دجله مشروب میشود و آنچه در طرف غربی دجله واقع است از فرات، یعنی از نهری بنام نهر ملک که از فرات جدا میشود مشروب می‌گردد.

این شهرها همه اش در سال چهارده گشوده شد و فتح آن بر دست سعدبن ابی وقاص بانجام رسید .

مؤلف حدودالعالم نوشته است (۳۴) مدائن شهرکی بر مشرق دجله و مستقر خسروان بوده است و اندرون یکی ایوان است کی ایوان کسری خوانند و گویند کی بر هیچ ایوان از آن بلندتر نیست اندر جهان، و این شهر بزرگ بوده و با آبادانی. آبادانی وی به بغداد برند.

بین شعرای متقدم عرب و فارسی زبان چند شاعر راجع به ایوان مدائن قصاید و اشعار غرا و جالبی ساحته اند که اشعار ابوالفرج اصفهانی دراغانی (جلد ۱۱ صفحه ۱۳۷) و ابن مقفع و ابی نواس و قصیده سینیه بحتری از همه جالبتر است.

قصیده بحتری برترین چکامه ایست که در وصف ایوان مدائن و عظمت و فضیلت شهریاران ساسانی بزبان عربی سروده شده است، و در زبان فراسی نیز قصیده حکیم خاقانی بی‌نظیر و کمال وطنخواهی این سخنور عالیقدر را میرساند.

بحتری ابو عباده ولیدبن عبیدبن یحیی طائی یکی از سه شاعر بزرگ طبقه محدثین دو دیگر ابوتمام و متنبی متولد بسال ۲۰۶ و متوفای سال ۲۸۴ معاصر متوکل خلیفه عباسی و وزیرش فتح‌بن خاقان بوده است.

قصیده معروف این شاعر بزرگوار را که توسط آقای احمد مهدوی دامغانی ترجمه و در شناره اول سال ۱۳۴۱ مجله یغما درج شده عیناً نقل مینماید:

۱- خویشتن را از هر پلیدی که جانم را بیالاید پاکیزه داشتم و از پذیرفتن ناکسان بلندی گرفتم.

۲- هرگاه که چرخ گردون خواست مرا سرنگون و واژگون سازد، خویشتن را بر سر پا نگاهداشتم.

۳- هنوز اندک پس ‌مانده از آنچه روزگار همواره در پی کاهش آن بوده، برایم باقی مانده که زندگی ‌ام را به آن بگذرانم.

۴- میان شتری که هر روز و پی در پی سیراب میشود، با شتری که هر پنج روز یکبار به آب میرسد، فرق بسیار است.

۵- گویا زمانه دیوانه گشته است که میل روی دلش با ناکس ‌ترین سفلگان است.

۶- در معامله که کردم و شام پرنعمت را ارزان فروختم و عراق را خریدم، سخت زیانکارم.

۷- در اندوهی که دارم مرا به حال خود بگذار و در صدد آزمایش مباش، که مرا بسیار بدبرخورد خواهی یافت.

۸- دیرگاهی است که مرا می‌شناسی که خوئی درشت دارم، و در برابر کارهای پست چون اسبان سرکشم که سر

 فرمانبردای فرو نمیآوردم.   

۹- عموزاده ام خویشتن را بسی از من والاتر میشمارد. این خودخواهی او پس از نرمی و مهربانی که با من داشت، مرا دودل و بدگمان ساخته است.

۱۰- چون بر من جفا روا دارند بسیار روا و سزاوار است که در آنجا که شب بسر میبرم بامدادان برجای نمانم.

۱۱- غمها خانه و کاشانه مرا دربر گرفته، پس شترم را بسوی کاخ سفید کسری در مدائن راندم.

۱۲- تا در آنجا از غم تسلی یابم، و از مشاهده آن کاخ ویرانه و درهم ریخته ساسانی، غم خویش بباد فراموش دهم و بر آن فر و شکوه از دست رفته، دلسوزی کنم.

۱۳- مصیبتهای پی در پی مرا به یاد خانواده ساسانی انداخت، همانا مصیبتها چیزهائی بیاد میآوردند و چیزی دیگر از یاد میبرند. (گویا مقصود این باشد که هر مصیبتی مصیبت بزرگی را که در گذشته بر آدمی وارد شده، بیاد میآورد و مصیبتهای کوچکتر را از یاد میبرد)

۱۴- آنها را (خاندان ساسانی را) بیاد میآورم و گویی می بینم، که راحت و آرام در سایه ایوان و کاخ بلندی که رفعت آن چشک بینندگان را خسته می‌مند، آرمیده اند.

۱۵- در آن کاخ در بسته که از بس رفیع و باعظمت است، سرزمینهای پهناور و منزلگاههای بی‌شماری در زیر و دیدگاه آنست، که از کوههای قفجاق (قفقاز؟) و تا شارستان اخلاط و مکس (درترکیه امروزی) ممتد است.

۱۶- این منزلگاهها همچون منازل اطلال سعدی در بیابانهای خشک بی‌آب و علف، که چون کف دست، صاف و نرم است شناخته نشده است (سرزمینهای اطراف کاخ همه آباد و معمور و میکون است)

۱۷- ایرانیان مساعی جمیله مبذول داشته اند که اگر در مقام مسامحه نبودم می‌گفتم که مساعی دو قبیله تازی عنس (یمنی) و عیسی (حجازی) بپای آن نمی‌رسد و هم‌نژادان تازی من یارای آن کوشش‌ها را ندارند.

۱۸- زمانه آن کاخها و منزلگاهها را از طراوت و تازگی انداخته و آنها را چون جامه‌ های ژنده و تار و پود پوسیده، ساخته است.

۱۹- گوئی که کاخ (جرماز) بسبب ویرانی و خالی ماندن چون کهنه گوری بر روی زمین است که گرد و خاک بر آن نشسته و زیر گام گذشتگان و آیندگان افتاده است.

۲۰- اگر (جرماز) را ببینی خواهی دید که شبیخون روزگار پس از آن همه سور و شادمانی در آن کاخ که همواره چون جشن عروسی بوده است، اکنون سوک و ماتم برپا کرده است.

۲۱- آن کاخ با آنهمه ویرانی بفصاحت تمام‌تر، عظمت شگفت‌انگیز مردمی آگاه میدهد، با سخنی که هیچگاه صداقت آن بشک آمیخته نگردند.

از این بیت به بعد بحتری به وصف نقش و نگار داخل کاخ و صور منقوشه بر دیوارهای آن میپردازد:

۲۲- چون منظره محاصره شهر انطاکیه را توسط ایرانیان بنگری، بلرزه در خواهی آمد، زیرا که رومیان را مورد حمله و در محاصره ایرانیان می‌بینی.

۲۳- در آن معرکه هولناک که شبح مرگ خودنمائی میکند، انوشیروان در سایه درفش کاویان لشکر خویش، پیش میراند.

۲۴- انوشیروان در جامه سبز بر سمندی سوار است.

۲۵- نبرد دلیران در مقابل انوشیروان، باحترام او مقرون بآرامی و سکوت و آهستگی است.

۲۶- برخی از آن دلاوران با ناوک نیزه بهماورد خویشتن میتازند تا خود را از حمله او رهائی دهند، و برخی از ترس ژوبین در پناه سپر خزیده اند.

۲۷- صورتگر ماهر چنان با چیره‌دستی صورتگری کرده است که چشم، آن پیکره‌ ها را مردمی براستی زنده می‌بیند، که به زبان بی‌زبانی با یکدیگر سخن میگویند.

۲۸- اندیشه آن که این پیکرها مردمی زنده و جان دارند، چنان در من بالا گرفته است که دستهایم با لمس کردن آنها نشانه زندگی را در آنها میجوید.

۲۹- پسرم ابوالغوث با شتاب بسلامتی و افتخار دو لشکر ایران و روم، رطلی گران از می‌خوشگوار به من نوشانید.

۳۰- از آن می که از درخشندگی گوئی ستاره بود که شب سیاهی را روشن کند، یا چون پرتوی که از خورشید فروزان بدرخشد.

۳۱- از آن می که گمان بری بجای آنکه آنرا از دانه‌ های انگور فشرده باشند، از دل جان آدمیزاد فشرده و در جامش ریخته اند چرا که هرکسش چون جان شیرین دوستش دارد.

۳۲- چون از آن باده سرمست شدم چنان به نظرم آمد که خسرو پرویز بدست خویش جام می بمن می‌بخشد و خنیاگر با من سخن میگوید و مرا سرگرم میسازد.

۳۳- آه . . . اینکه می‌بینم که به بیداری است یا رب یا خواب؟ . . .  آیا این خوابی است که چشمانم را می‌فشارد و آنچه را

۳۴- میبینم رؤیایی بنظرم میرسد، یا آرزوی دور و درازی است که فکر و خیالم را دگرگون ساخته است؟

۳۵- گوئی که ایوان مدائن با چندان هنر شگفت‌آوری که سازنده آن بکار برده، چون شکافی پهناور است که میان کوهی بلند و استوار پدید آمده باشد.

۳۶- چشم در بامداد روشن و شام تاریک، ایوان را با گرد اندوهی که بر پیشانیش نشسته چنان می‌بیند که پندارد:

۳۷- ایوان چون کسی است که بجبر و ستم از دوستان یکدل خود جدا مانده و یا بمانند کسی است که بناخواه و ناروا، وی را به طلاق نوعروس زیبای خود واداشته اند.

۳۸- روزگار بخت ایوان را آنچنان باژگونه کرده که برجیس که سعد اکبر است سعادت خود را در آن کاخ بلند پایه بنحوست سپرده و به ستاره نحس مبدل شده است.

۳۹- اما آن کاخ و ایوان شکسته همچنان در زیر سنگینی پنجه ویرانی زمانه که بر او افتاده و او را میفشارد، از خود دلیری و خویشتن‌داری نشان میدهد.

۴۰- از اینکه فرشهای دیبا و پرده‌ های پرنیایش را ربوده و برده اند، بر دامن کبریایش گردی ننشسته است.

۴۱- کاخ چنان والا و سرافراز است که کنگره‌ های او از سر کوههای (رضوی) و (قدس) گذشته و بالاتر رفته است.

۴۲- از آن کنگره‌ ها که جامه‌ های سپیدی از گچ و آهک پوشیده اند، چیزی جز توده‌ های کوچک پنبه مانند بچشم نمی‌خورد.

۴۳- کسی نمیداند که آیا این کاخ سر به آسمان کشیده را، آدمیزادگان برای پریانیکه اکنون در آن ساکنند ساخته، یا پریان برای آدمیزادگان پرداخته اند؟

۴۴- جز آنکه میبینم ایوان خود گواهی میدهد، که سازنده و پی‌افکنده آن از پادشاهان ناتوان و دون‌همت نبوده اند.

۴۵- چون به آخرین حد احساس خود رسم در این ایوان خالی، گوئی آزادمردان ایرانی را می‌بینم که بر مراتب و جایگاههای خویش قرار گرفته اند .

۴۶- و چنان می‌بینم که ایلچیان و دیگر مردانی که از راه دور آمده و بدرگاه کسری بار یافته اند، در پرتو خورسید نیمروزی گروهی در پشت انبوه مرد، همچنان ایستاده و گروهی دیگر از فرط خستگی مانده و از پای افتاده اند.

۴۷- و گویا که کنیزکان خوش‌آواز در وسط شاه‌نشینهای کاخ، در میان بانوان حرم، که لبهاشان از فرط سرخی سیاه بنظر میرسد، بخنیاگری برخاسته و به نغمه‌خوانی پرداخته اند.

۴۸- اینها همه را چنان آشکار می‌بینم که گوئی همین پریروز ایشان را ملاقات کرده و با آنها بوده ام و دیروز از ایشان جدا گشته ام.

۴۹- ایرانیان در میدان بزرگی و هنر، از همه پیش افتاده و قصب‌السبق را حائز گشته اند چنانکه: گویا کسیکه بخواهد بدانان برسد بمانند آنچنان کسی است که برای رسیدم به فاصله ای، در بامداد پنجمین روز حرکت آن قافله بدنبالش بیفتد. (و پیداست که ابداً بدان نخواهد رسید)

۵۰- این کاخها و شاهنشینها که اکنون از ساکنین والامقام خویش خالی مانده است، روزگاری با سرور و شادمانی آبادان میبود، ولی اینک باعث سوک و اندوه و مایه پند و اندرز گردیه است.

۵۱- جای آنست که این کاخ ویران را که بر ذمه من حقی ثابت دارد، با اشک خویش یاری دهم و اشکهائی را که تاکنون نگهداشته و حبس کرده بودم، از سر شوق و عشق، بر پای او بفشانم.

۵۲- آری . . . از من همین برآید و بس . . . چرا که از نظر نزدیکی و خویشاوندی این خانه، خانه من نیست و نژاد بانیان و ساکنان آن نیز، غیر از نژاد من است.

۵۳- اما نه . . . ایرانیان بر ما تازیان حق نعمت و سابقه منت بزرگی دارند و با سخاوت و بزرگواری و جوانمردی و دلاوری خود به نیکوترین صورتی درخت دوستی را در سرزمین دل ما نشانده اند .

۵۴- آنان کشور ما را کمک کردند و به پای مردی دلیران خفتان‌پوش، نبرده و کارآزموده خود، پادشاهی ما را نیرومند ساختند.

۵۵- و ما را در برابر لشکریان (ارباط) حبشی یاری کردند و با نیزه و ژوبین خویش سینه و گلوگاه آنان را به سختی کوبیدند.

۵۶- و از اینها همه گذشته، اساساً من خود را چنین می‌بینم که از دل جان شیفته و دلداده همه بزرگواران آزاده ام و از هر نژاد و تباری که باشند.

شاید ترجمه بیت چهل و نهم چنین باشد: (چیره ‌دستی نقاش صورتها را چنان بنظر میرساند که از بیننده فاصله بسیار دور دارند چنانکه اگر کسی بخواهد به ایشان برسد باید در این طمع باشد که در بامداد پنجمین روز حرکت خود بسوی آنها بدیشان برسد).

مترجم دانشمند قصیده ‌بحتری آقای احمد مهدوی دامغانی در مقدمه ترجمه اشعار در شماره اول سال ۴۱ مجله یغما بوشته است که: کاخ و ایوان مدائن در ادب عرب نیز مکانتی را حائز است و در تصاعبف کتب ادب و سیر نام و عنوان آن گاه‌گاه بچشم میخورد و این موضوع میرساند که مسلمین غیرایرانی نیز باین بنای فخیم اعتنا و توجه داشته اند. از جمله (ابی الفرج اصفهانی) دراغانی جلد ۱۱ صفحه ۱۳۷ گوید: محمد بن قاسم انباری باسناد خود از سنان بن یزید حکایت کرد که او گفت: من با مولایم جریربن سهم تمیمی در رکاب امیرالمؤمنین علیه السلام بودیم. جریر پیشتر از امیر (ع) اسب میراند و با اشعاری که ترنم میکرد اسب را بسرعت بیشتری در سیر وامیداشت، چون بمدائن و کاخ کسری رسیدیم علی (ع) بایستاد ما نیز ایستادیم مولایم به بیت (اسودبن یعفر) تمثل جست که:

جرت الریاح  علی مکان دیارهم

فکانما   کانوا   علی   میعاد

امام (ع) گفت: چرا آنچنان که خدایتعالی میفرماید نمیگوئی که: (کمتر کوامن جنات و عیون الخ . . . . ) سپس فرمود ای برادرزادگان من اینان (یعنی ساسانیان) کفران نعمت کردند و انتقام الهی بر آنان فرود آمد زنهار که کفران نعمت مکنید که بر شما نیز همین سختی و غضب فرود آید. و از جمله داستان عبور (ابن ممقفع) از مقابل کاخ و تمثل او به بیت احواص و نیز بر حسب مشهور داستان اقامت چند روزه ابی نواس در مدائن و سرودن آن ابیات فائقه . . . . . 

چون ضمن مطالب به قالی نگارستان و تخت طاقدیس اشاره شد، مختصری هم از شرح این دو بیان مینماید:

فرش بارگاه خسرو: از فرشهای نفیس کاخ مدائن و دربار شاهنشاهان ساسانی، روایات و حکایاتی است که در اینجا بذکر فرش بارگاه خسرو یا قالی بزرگ بهارستان اکتفا مینماید.

این فرش تاریخی را قالی‌بافان از ابریشم و گلابتون و تارهای طلا و نقره بافته بودند. نقشه متن قالی باغی را مینمایانده با گلهای قشنگ بهاری و درختان و میوه و مرغان، برای هر رنگی گوهری بدان رنگ در میان تار و پود قالی به نخ کشیده بودند.

هنگام زمستان که بباغ رفتن ممکن نبود، جشنهای شاهنشاهی را روی این فرش ترتیب میدادند بهمین مناسبت آنرا (بهار خسرو) و اعراب (بساط الشتاء) مینامیدند. رنگ خاک را در زمینه فرش با رنگ طلا درست کرده و آبهای حوض را با خطوط معین و مخصوصی، مشخص و میان آنرا با جواهراتی که بسفیدی بلور بودند پر کرده، و این جواهرات رنگ  آب را مینمایانده،‌و سنگریزه ته جویهای آب را با مرواریدها نشان داده بودند. تنه و ساقه درختها از طلا و نقره، و برگها و گلها از ابریشم، و میوه‌ ها نیز از سنگهای رنگارنگ گران‌قیمت بوده است.

طبری نخستین مورخی است که فرش نفیس بهارستان را توصیف کرده است. وی مینویسد که متن فرش از نسوج زری نو رنگ سبز درختان از زمرد و رنگ آب را با نگینهای نفیس و رنگ سنگ‌ریزه را با مروارید و شاخه‌ های درختان را با زر و سیم نمودار ساخته بودند.

بلعمی وزیر سامانیان وصف این فرش را چنین کرده است: اندر خزینه، فرش بساطی بود دیبا سیصد ارش بالا اندر شصت ارش پهنا و آنرا زمستانی خواندندی و ملکان عجم آنرا باز کردندی و بدان نشستندی بدان وقت که اندر جهان سبزی و شکوفه نماندی و بر لبهای آن بر کرانه گرداگرد بزمرد بافته بود و هر ده ارش از آن بگوهر یا گوهرهای دیگر بافته ده ارش بزمرد سبز و ده ارش بگوهر سفید و ده ارش بیاقوت سرخ و ده ارش بیاقوت کبود و ده ارش بیاقوت زرد چنانکه هر که اندر آن مینگریستی پنداشتی که همه شکوفه است.

پروفسور کاراباسک آلمانی در کتاب خود راجع بفرش بافی و نقش دوزی ایران (۳۸) نوشته:

در سال ۱۶ هجری (۶۳۷ م) مدائن مقر شاهنشاهی ساسانیان بدست اعراب افتاد و آنها قصر معروف به قصر سفید را تصرف کردند که خرابه‌ های آن تا امروز باقی است. در میان خزائن بی‌حد و حساب پادشاهی که بدست آوردند یک فرش فوق‌العاده نفیس که شصت متر مربع عرض و طول داشت موجود بود، این فرش را اصلاً برای خسرو انوشیروان (۵۷۹-۵۳۱ م) بافته بودند و جانشینان او نیز تا یزدجرد سوم آنرا در مواقع مخصوص استعمال میکردند. وقتی که بباغها و بیرون شهر رفتن غیرممکن بود، جشنهای پادشاهی را روی آن فرش ترتیب میدادند، چونکه نقشه آن یک باغی را در فصل بهار نشان میداد. آنرا اعراب بمناسبت اینکه بیشتر در فصل زمستان استعمال میشد، بساط الشتاء و خود ایرانیان (بهار خسرو) مینامیدند. پارچه آن خیلی مهم و پرقیمت و از ابریشم و طلا و نقره و جواهر یک پارچه و خرده و ریزه ساخته شده بود. زمینه فرش باغی را نشان میداد که با حوضها و جویها و درختها و گلهای قشنگ بهاری آراسته شده، در حاشیه و کنارهای آن نقشهای گلهای رنگارنگ دلکش را در شکل سنگهای پرقیمت نشان داده و در زمینه فرش رنگ خاک را با رنگ طلای زرد تقلید کرده و آبهای حوض را با خطهای مخصوصی معین نموده و میان آنها را با سنگهائی که بسفیدی بلور بود پر کرده بودند. این سنگها آب حوضها را نشان میداد. ته جویها را نیز با سنگریزه‌ هائی که ببزرگی مروارید بود نشان داده بودند، تنه‌ ها و ساقه‌ های درختها از طلا و نقره، و برگهای گلها و درختها و سایر نباتات از ابریشم، و میوه‌ های آنها هم از سنگهای رنگارنگ ساخته شده بود. قیمت فرش سه میلیون و ششصد هزار درهم، بیش از سه میلیون فرانک تخمین میشود.

روضه الصفا مینویسد: در فتوح سیف مذکور است که از جمله غنایم مداین بساطی زربفت در خزانه کسری یافته که شصت گز مربع بود، و استادان ماهر بیواقعیت و جواهر آنرا مرصع ساخته بودند و بحذاقت طبایع اشجار و ریاحین بر آن پرداخته. چون در ایام زمستان هوس شراب و نشاط و ذوق انبساط بر خاطر کسری استیلا یافتی، بر آن بساط نشستی، و در نظر بیننده چنان نمودی که آن فرش با گلهای بهار آراسته است و باصناف ازهار پیراسته. سعد بی‌آنکه دست تصرفی بدان بساط دراز کند آنرا بمدینه فرستاد، امر فرمود تا آن بساط را قطعه قطعه کرده بسویت بر مهاجر و انصار قسمت نمایند.

در سال ۱۶ ه . ق  که مدائن بدست سپاه عرب افتاد سعدبن ابی وقاص فاتح تیسفون فرش نامبرده را نزد خلیفه دوم عمر فرستاد خلیفه دستور پاره پاره کردن و قطعه قطعه نمودن و تقسیم آن را داد و سهم یکی از زنگیان به پنجهزار دینار طلا (در حدود یکصد و پنجاه هزار ریال بپول امروز میشود) شد. ارزش کلیه این فرش را بیش از سه میلیون و ششصد هزار درهم نوشته اند (بیش از سه میلیون فرانک طلا).

هشام ابن عبدالملک (۱۲۰ ه) خلیفه اموی یک قالی ابریشمی زرین داشت بقطع ۸۰ * ۳۲ متر که بافت قالی‌بافان و هنرمندان ایرانی و با قالی بهارستان رقابت مینموده است.

مسعودی نیز نوشته است که المستنصر خلیفه عباسی قالی مصوری بصور انسانی داشته که با کتیبه‌ های پارسی که یکی از صور آن مربوط بتاجگذاری پادشاهی که نوشته روی آن، او را شیرویه پسر خسرو پرویز معرفی نموده بود، و نیز نوشته است که روی این قالی صورت شاهان ساسانی و خلفای اموی بود، من جمله ولیدبن عبدالملک.

تخت طاقدیس:(۳۹) معروف و منصوب بزمان خسرواپرویز است. در این باره نوشته اند که در عرض دو سال بسیاری از استادان زمان روزانه ۱۳۰ نفر در آن کار میکرده اند و یکصد و چهل هزار میخ نقره که هر کدام حدود شصت تا صد مثقال وزن داشتند با یکهزار گوی زرین که هرکدام حدود پانصد مثقال وزن داشته، برای تزئین آن بکار رفته و با انواع جواهرات ترصیع گردیده بود که نقش ۱۲ برج و هفت سیاره را مینمایانده است. بلندی این تخت را صد ارش نوشته اند. این تخت عبارت از سکوئی در زیر برای نشستن و سقفی شبیه تخت بر بالای آن و روی سقف تصویر پادشاه و ماه و خورشید نقش گردیده بود.

تاریخ بلعمی در توصیف این تخت چنین نوشته: (۴۰)

نخستین چیز خسرواپرویز، تختی زرین بود، بالای او صد ارش و آنرا تخت طاقدیس خواندندی و آنرا چهار پایه از یاقوت سرخ بود که هیچ ملک را این نبود. و اندر تاج او صد دانه مروارید بود هر یک دانه چند خایه گنجشکی، و اسبی داشت شبدیز نام که هیچ پادشاه را آنچنان اسبی نبود. از همه اسبان جهان بچهار بدست افزون‌تر و بلندتر و از روم بدست وی افتاده بود، و چون نعل بستندی بر دست و پای وی هر یکی بهشت میخ زر بستندی . . . . 

ثعالبی وصف این تخت را چنین کرده است:

این سرپری بود از عاج و ساج که صفائح و نرده‌ های آن از سیم و زر بود،‌ذراع طول و ۱۳۰ ذراع عرض داشت (۴۱) روی پله‌ های آن را با چوب سیاه و آبنوس زرکوب فرش کرده بودند. آسمان این تخت از زر و لاجورد بود و صور فلکی و کواکب و بروج سماوی و هفت کشور و صور پادشاهان و هیئت‌های آنان را در مجالس بزم و ایام رزم و هنگام شکار بر آن نقش کرده بودند در آن آلتی بود برای تعیین ساعات روز. چهار قالی از دیبای بافته مرصع بمروارید و یاقوت در آن تخت گسترده بودند که هر یک تناسب با یکی از فصول سال داشت.

باستان‌شناس فقید پروفسور هرتسفلد ضمن مقاله ای در سالنامه پروس و در کتاب باستان‌شناسی از قول کدرنوس (۴۲) یکی از مورخان رومی که او نیز از کتب تئوفان مورخ نیمه دوم قرن هشتم میلادی روایت نموده،‌راجع به تخت طاقدیس مینویسد که: هرقل پس از شکست خسرواپرویز در سال ۶۲۴ وارد کاخ گنزگ شد. تصویر پرویز را مشاهده کرد که بالای کاخ بر تختی قرار گرفته بود. این تخت بکره بزرگی شباهت داشت مانند آسمان، و در پیرامون آن خورشید و ماه و ستارگان بودند که کفار آنها را می‌پرستند و تصویر فرستادگان پادشاه نیز در اطراف آن بود که هر یک عصائی در دست داشتند. درین گنبد بفرمان خسرو آلاتی تعبیه کرده بودند که قطراتی چون باران فرومیریخت و آوائی رعدآسا بگوش میرسانید.

پروفسور پوپ در کتاب نظری به هنرهای ایران (۴۳) توصیف تخت طاقدیس را چنین کرده است:

طاقدیس در ند ردیف یا طبقه ساخته شده بود، و هر طبقه برای اشخاص مخصوصی بود و از روی نقشه تالار صد ستون تخت جمشید درست شده بود. و درازای آن ۱۸۰ ذرع و پهنا ۱۳۰ یا ۱۲۰ ذرع و بلندی پانزده ذرع بود و گنجایش نشستن یکهزار تن را داشت که در سه ردیف جداگانه مینشستند و روی تخت کتیبه ای بود که در آن سنگ لاجورد نشانده بودند و رنگ آسمان را می‌نمود. پله‌ ها از چوب سیاه و آبنوس ساخته و روی آنها ورقی طلا گرفته بودند. و پرده ای به اندازه ۹۵ پا بلند زربفت با زنجیرهای زرین آویزان بود و بر آن صور کرات و گردش سیارگان و تصاویر شاهان ایران با تخت و تاجهای مخصوص هر کدام از آنها و نقشه کشورها را کشیده بودند و بر روی تخت فرشهای زیبا مزین بجواهر و مروارید گسترده بودند. گردش سیارگان را چنان نشان داده بودند،‌که ستاره‌شناس به آسانی جای سیاره را می‌شناخت. مجالس بزم و شکارگاه نیز نقش شده بودند،‌و افزاری ساعت مانند گذاشته بودند که اوقات و ساعتهای شبانه روز را تعییین میکرد. گفته اند چهار عدد قالیهای زیبا بودند که برای هر چند ماه یکی گسترده میشد و به این ترتیب طاقدیس تخت نبود بلکه مکان تخت بود و شکل آن طاق مانند بود و از عجایب عصر شمرده میشد،‌و نظر به اهمیتی که به نشان دادن بروج و آسمان و سیارگان و ستارگان داده بودند، جهان‌نما بلکه آسمان‌نما بود،‌و خارج از طاقدیس باز جائی برای درباریان بود که سقف آن بر ستونها بود. این طاق را سکهزار و دویست و بیست کارگر و مهندس و ستاره‌شناس در دو سال بانجام رسانیده و البته پیش از آنکه کار آغاز شود، لوازم آنرا جمع کرده بودند(۴۴).

ویشو مورخ چینی که اواخر سده پنجم و اوائل سده ششم میلادی میزیسته در کتاب تاریخیش (تاریخ مربوط به خاندان وی) درباره وضع ایران عهد ساسانی مطالب جالبی دارد و چون همزمان با ساسانیان بوده است و تاریخ او مربوط به سالهای بین ۳۸۶ میلادی تا ۳۵۳ میلادی میباشد، قابل اطمینان است. او نوشته است: شاه بر روی تختی که اطراف آن از زر است می‌نشیند،‌تاجی بر سر دارد که با زیور آلات زرین تزئین شده و لباسش زربفت، که با مرواریدها و گوهرها مزین است . . . . 

 . . . . پادشاه در کشور خود غیر از پایتخت نزدیک بدوازده جایگاه‌ های کوچک دارد،‌درست مانند کاخهای تابستانی چین، هر سال در ماه نیسان و ایار آنجاها میرود که به حال بیاید و در ماه تشرین دوم به پایتخت برمیگردد.

ابن البلخی در کتاب فارس‌نامه که حدود سال ۵۰۰ هجری تألیف شده مینویسد:

از جمله آئین بارگاه انوشیروان آن بود که از دست راست تخت او کرسی زر نهاده بود، و از دست چپ و پس همچنین کرسیهای زر نهاده بود،‌از این سه کرسی: یکی جای ملک چین بودی و دیگری جای ملک روم بودی و سه دیگر جای خزر بودی (پادشاه خزر) که چون ببارگاه او آمدندی بر این کرسی‌ها نشستندی و همه‌ساله این سه کرسی نهاده بودی و برنداشتندی و جز این سه کس دیگر بر آن نیارستی نشستن. در پیش تخت، کرسی زر بودی که بوذرجمهر بر آن نشستی و فروتر از آن کرسی مؤبد مؤبدان بودی و زیرتر از آن، چند کرسی از بهر مرزبانان و بزرگان و جای هر یک به ترتیب معین بودی که هیچ کس منازعت دیگری نتوانستی کرد.

 پاورقی‌ها:

۱- Aboba – Poliska.

۲- Madaba

۳- Irano – Boudapioue

۴- شاهکارهای هنر ایران تذلیف آرتور اپهام پوپ اقتباس و نگارش دکتر پرویز خانلری صفحه ۷.

۵- صفحه ۲۵۶ تاریخ تمدن جلد ۱۰ (عصر ایمان) ترجمه ابوطالب صارمی.

۶- کتاب میراث ایران تألیف ۱۳ تن از خاورشناسان صفحه ۹۲ چاپ بنگاه ترجمه و نشر کتاب ۱۳۳۶.

۷- کتاب مبادی هنر در کلیساهای مسیحی چاپ اکسفورد ۱۹۲۳.

۸- Strzygowski, Origin of Christian Church Art

۹- ST. Sergius

۱۰- ST . Bacchus

۱۱- صفحه ۲۳۲ هنر ایران ترجمه دکتر بهروز حبیبی نشریه دانشگاه ملی ایران

۱۲- Auguste Choisy

۱۳- Voute en Berceau. طاق استوائی بر دو دیوار موازی با مقطعی بشکل نیمدایره ساخته میشود

۱۴- صفحه ۲۴۵ هنر ایران

۱۵- آتشکده کوچک عهد ساسانی در نزدیکی کاشان.

۱۶- کتیسفون که تازیان برای اختصار تیسفون گفته اند، بنظر نام یونانی میآید ولی پژوهندگان برآنند که از نام ایرانی محلی تیسفون گرفته شده و یونانی نیست، و در هر صورت در زمان ساسانیان گویا بهمان نام تیسفون خوانده میشده،‌و بطوریکه نوشته اند کتیسفون همان کشفیا در کتاب عزرا بخشی از تورات است که بین بابل و بیت‌المقدس بنام شهر بهین معروف بوده و کسفیا یک واژه قدیمی کلدانی است. نویسندگان ارمنستان دیسپون نوشته اند. کاخی را که اشکانیان یاخته بودند بعدها بنام کاخ سپید و نزد تازیان قصرالابیض معروف گردید.

۱۷- آب پیان مورخ یونانی مینویسد: که سلوکوس حدود شصت شهر بنا کرد: شانزده شهر بنام پدرش انتیوخوس باسم آن‌تیوخیا Antiochia  (انطاکیه)، نه شهر بنام خودش سلوکیه  Seleucia   پنج شهر بنام مادرش لاادیسه  Laodice ، سه شهر بنام زن ایرانیش آپام‌آ Apamea، و یک شهر بنام زن دومش ستراتونسیه Stratonicee  و چند شهر دیگر بنام اسکندر. انطاکیه از سلوسیه کوچکتر ولی بمنزله پایتخت بود که در کنار رود ارون‌تس قدیم ساخته بود و سکنه اولیه آن بیشتر یونانی‌هائی بودند که از شهر هراکله و قبرس و آن‌توگونیا بدانجا کوچانیده شده . این شهر زیبا و دارای پرستشگاهها و ساختمانهای عالی و مرکز خوشگذرانی و تفریح بود. پادشاهان ساسانی بعضی از شهرهای خود را طوری ساختند که مجلل‌تر و باشکوهتر از انطاکیه باشد. مانند گندیشاپور به از انطاکیه شاپور و غیره.

۱۸- سکنه اصلی این شهر در زمان اشکانیان غالباً از نژاد آرامی و بدان زمان مجمدعه شهرها را مدینتا Medinatha  مینامیده اند. اعراب از آنها اقتباس کرده المدائن گفته اند.

۱۹- Theophilact

۲۰- Yauvanoe

۲۱- برامکه از دانشمندان و اصحاب رای و نظر بوده اند و بهمین سبب آنها را بزندقه نسبت داده اند. خالد سردودمان و یحیی بن خالد وزیر هارون و پسران او فضل و جعفر و برادر یحیی، محمدبن خالد دانش‌پرور و دانش‌‌دوست بودند. برمکیان در ابتدا سرپرستان پرستشگاه بودائی در نوبهار بلخ و لقب آنها برمک بوده است.

۲۲- صفحه ۵۱۵ مجمل‌التواریخ و القصص.

۲۳- صفحه ۸۴ مسالک و ممالک بکوشش ایرج افشار.

۲۴- رود ارن تس.

۲۵- ماحوزه: ویرانه‌ های این شهر با ویرانه‌ های جعفری (قصر متوکلیه) مخلوط و در زاویه ای از انشعاب نهر نهروان دیده میشود. برادر هارون جعقر ملقب به المتوکل که پس از وانق خلیفه شد، کاخی در سه فرسنگی شمال کوفه بنا کرد (۲۴۵ ه.ق) و بنام خود قصر جعفریه یا متوکلیه نامگذاری شد و با کاخی که هارون‌الرشید بنام هارونیه در کنار دجله بنا کرده بود برابری میکرد.

۲۶- تاریخ طبری.

۲۷- تاریخ ابن‌الاثیر.

۲۸- صفحه ۲۵۹ هنر ایران ترجمه دکتر بهروز حبیبی.

۲۹- Herzfeld, Archaeqlqgical History of Iran p. ۹۵

۳۰- شاپورخواست (هرسین کنونی) و معروف است که به دست شاپور یکم ساخته شده است.

۳۱- شماره ۱۹ سال ۲۵ مجله خواندنیها. ۱۳ آبان ۱۳۴۳.

۳۲- جلد اول یادداشتهای علامه قزوینی صفحه ۱۹۶ چاپ ایران ۱۳۳۲ از انتشارات دانشگاه تهران.

۳۳- صفحه ۹۹ البلدان ترجمه دکتر محمدابراهیم آیتی.

۳۴- حدودالعالم تألیف شده در سده سوم هجری صفحه ۱۵۱ کتاب بکوشش دکتر منوچهر ستوده.

۳۵- دیوان حکیم خاقانی شروانی چاپ مؤسسه مطبوعاتی امیر کبیر.

۳۶- گر دجله درآموزد.

۳۷- اشاره به آیه شریفه: کم ترکوا من جنات و عیون و زروع و مقام کریم و نعمه کانوا فیها فاکهین کذلک اورثنا قوما آخرین (سوره مبارکه دعان آیات ۲۵ الی ۲۸).

۳۸- Kurabacek, Persishe Nadalmalerei suand Chisch

۳۹- یعنی تختی که به شکل طاق بوده است.

۴۰- صفحه ۱۰۸۹.

۴۱- این ابعاد بنظر یاد میرسد. ولی پروفسور پوپ هم تخت را با همین ابعاد توصیف کرده.

۴۲- Kedrenos

۴۳- Survey of Iranian-Arts

۴۴- صفحه ۲۷۹ ایران‌نامه تاریخ ساسانیان تألیف پروفسور عباس مهرین (شوشتری)



نویسنده: علی سامی



منبع: مرکز اسناد و مدارک میراث فرهنگی


مطالب پیشنهادی
متأسفانه موردی یافت نشد.
ناحیه کاربری

فرمت ایمیل صحیح نمی باشد. ایمیل خود را وارد نمایید.

رمز عبور خود را وارد نمایید.

گزیده ها
پرواز با اتومبیل پرنده: اتومبیل تی‌اف-ایکس مجوز پرواز گرفت
گزیده های پر بیننده ترین اخبار روز و هفته
جشن کریسمس در نقاط مختلف جهان (+عکس)
گزیده های وبگردی و اخبار جذاب
بازیافت ماشین های قدیمی به روشی نو!
گزیده های وبگردی و اخبار جذاب
لوکس ترین خودروهای دنیا در نمایشگاه اتومبیل لس آنجلس (+عکس)
گزیده های پر بیننده ترین اخبار روز و هفته
مجله اینترنتی دیتاسرا
کلیه حقوق مادی و معنوی این وبسایت متعلق به گروه نرم افزاری دیتاسرا می باشد.
Copyright © 2015