مجله اینترنتی دیتاسرا
امروز یکشنبه ۲۶ آذر ۱۳۹۶

نگرشی بر علل ضعف و سقوط ساسانیان از منظر مورخان سده های نخست هجری

راهنمای دانلود
  • جهت دانلود هر یک از فایل ها، بر روی لینک مورد نظر کلیک نموده و پس از انتخاب محل ذخیره تا اتمام فرآیند دانلود صبر کنید.
  • به منظور دانلود فایل های حجیم توصیه می شود از یک نرم افزار Download Manager استفاده گردد.
  • برای خارج نمودن فایل ها از حالت فشرده ( rar یا zip ) از نرم افزار Winrar استفاده نمایید.
  • فایل های فشرده چند بخشی را بصورت کامل دانلود و در یک پوشه قرار دهید و با رایت کلیک بر روی یکی از آن ها گزینه Extract را انتخاب نمایید.
  • برای مشاهده فایل های ایمیج ( ISO, IMG… ) از یکی از نرم افزار های Rufus ، PowerISO و یا UltraISO استفاده نمایید.
  • کلمه عبور ( در صورت نیاز ) عبارت www.datasara.com می باشد؛ دقت کنید که تمامی حروف می بایست بصورت کوچک تایپ شود.
  • مشاهده خطای CRC هنگام خارج کردن فایل های فشرده با وجود تایپ صحیح کلمه عبور، بدین معنی است که فایل مورد نظر به درستی دریافت نشده و می بایست مجدداً دانلود شود.
  • در صورت مشاهده لینک های معیوب لطفاً موضوع را با ما در میان بگذارید.

مشخصات

مشخصات

توسط: سید رسول موسوی حاج؛ عابد تقوی؛ بابک آریان پور؛ سامان فرزین تعداد صفحات: 40 درج در دیتاسرا: ۱۳۹۴/۱۰/۲۱ منبع: دیتاسرا

خرید محصول

خرید محصول

عنوان: نگرشی بر علل ضعف و سقوط ساسانیان از منظر مورخان سده های نخست هجری حجم: 262.78 کیلوبایت فرمت فایل: pdf قیمت: 1200 تومان رمز فایل (در صورت نیاز): www.datasara.com

فرمت ایمیل صحیح نمی باشد.

گروه نرم افزاری دیتاسرا www.datasara.com

نمای مطلب

جامعه شناسی تاریخی
مقاله 7، دوره 6، شماره 3 (ویژهنامه)، پاییز و زمستان 1393، صفحه 171-210
نگرشی بر علل ضعف و سقوط ساسانیان از منظر مورخان سده های نخست هجری
سید رسول موسوی حاج؛ عابد تقوی؛ بابک آریان پور؛ سامان فرزین
دینوری، یعقوبی، مسعودی، طبری و ابنمسکویه، دلایل ضعف تدریجی و فروپاشی حکومت ساسانی با روش توصیفیتاریخی، مورد پژوهش و تحلیل قرار گیرد. نتایج پژوهش، نشان سدهد که از دیدگاه مورخال چهارسدهی نخست اسلامی، در ضعف و زرال ساسانیان و شکست آنان در برابر اعراب مسلمان نقش داشته است؛ امواردی مانند تعصبات مذهبی و جایگاه رفیع روحانیان زرتشتی، قدرت روزافزون اشراف و نجبا، کشتار خاندان سلطنتی توسط شیرویه و ضعف پادشاهان در اواخر حکومت ساسانی، کودتای نظامیسرداران علیه پادشاهان، جنگهای طولانی مدت فرسایشی برونمرزی، بهویژه جنگهای مداوم با امپراطوری روم، براندازی خاندان آللخم توسط خسروی پرویز، فشارهای اقتصادی بر مردم و وضع مالیاتهای سنگین، بلایای طبیعی همچون طغیان دجله و فرات و امدادهای غیبی. واژگان کلیدی: ساسانیان، علل فروپاشی، دینوری، طبری، مسعودی، یعقوبی، ابنمسکویه طرح مسئله خاندان ساسانی در ایران، پس از انقراض دولت پارتی، بهمدت چهار قرن حکومت کرد. در این چهارصد سال، ساسانیان، یکی از دو دولت بزرگ جهان متمدن آن روز لردر آسیای غربی) بوده است که مرزهای شرقی آن، تا درهی رود سند و پیشاور و در شمالشرقی، گاهی تا کاشغر کشیده شده بود. در شمالغربی، تا کوههای قفقاز و دربند در ساحل دریای خزر و گاهی هم تا دریای سیاه میرسید و در مغرب رود فرات بهطور کلی، مرز این دولت با حکومت روم و جانشین آن، یعنی روم شرقی، با بیزانس محسوب میشد. بنیانگذاران حکومت دینی خاندان ساسانی از پارس برخاسته و خود را وارث هخامنشیان و از نسل آنها میدانستنده آنان بنابه نام جدشان، ساسان، و بهافتخار وی، سلسلهی خویش را ساسانی نامیدند. دولت بزرگ ساسانی با پیروی از اصل تمرکز حکومت و ملیکردن دین زرتشت، ایران ملوکالطوایفی عهد اشکانیان را بهصورت کشوری واحد و مقتدر درآورد، چنانکه اصول و تشکیلات پیریزیشده توسط بنیانگذار این سلسله، موجب بقای حکومت و مسیر تکاملی آن در طی چهارقرن حکومت ساسانی شد (جوادی، .ا(ا3یا1:1380 ساسانیان، عظمت و شکوه عصر هخامنشی را تجدید کردند، در دورهی قدرت این سلسله، عظمت، اقتدار و حیثیت
سیاسی ایران تا آنجا اوج گرفت که عملا، دنیای متمدن آن روز را به دو قطب قدرت، یعنی ایران و روم تقسیم کرد و این مسئله خود سبب آغاز فصل جدیدی از ارتباط بین این دو امپراطوری بزرگ شد. حکومت ساسانی از ابتدا با اقتدار، کار خود را آغاز کرده و در طی حدود سهسده، بهویژه در زمان شاپور اول و شاپور دوم، در اوج شکوه و قدرت بود. در دورهی انوشیروان 531-579) م) علیرغم درخشش سیاسی اقتصادی و اینکه این سلسله در دوران قدرت خود بهسر میبرد، زمان زیادی از عمر دودمان ساسانی باقی نمانده بود (هرمان، (1نا9که:1373 آنچنانکه قراین تاریخی نشان میدهد باید گفت: شمارش معکوس سقوط آنال نیز از همین نقطه آغاز بثبد؛ درر٥ای که در پاسخ به بحراناهای بهوجود آمد٥ در آلا اصلاحات اجتماعی، سیاسی و اقتصادی صورت گرفت؛ لیکن این اصلاحات درنهایت موفق به فرونشاندن این بحرآنها نشد و بهعبارت بهتر، اصلاحاتی بود که درجهت تامین منافع و مطامع بخشهای فرودست جامعه نبود خسروپرویز، آخرین پادشاه معروف ایران باستان است. پس از خسروانوشیروان، حکومت مرکزی دوباره دچار ضعیف شد، خسروپرویز که به کمک رومیان و حمایت گروهی از اشراف ایرانی به قدرت دست یافته بود، پس از سرکوب شورش بهرام، محتاطانه به تثبیت پایههای حکومت لرزان خود همت گماشته وی با نابودکردن خاندان بنیلخم در راستای تمرکز هرچه بیشتر قدرت، علاوه بر درهمشکستن سد میان ایرانیان و اعراب، موجبات عبور آنان از مرزها را فراهم آورد و سرانجام این امر به شکست ساسانیان از اعراب در جنگ انجامید و ضعف ساسانیان برای اقوام عرب آشکار شد، تاآنجا که «نولدکه» حتی این جنگ را پیشدرآمد پیررزیهای بعدی اعراب مسلمالا تلقی شکند (نولدکه، .(498:13از اینپس، افول ساسانیان شتاب بیشتری گرفت. با خلع خسروپرویز از پادشاهی و قتل او و بهدنبال آن با ازبینرفتن مرکزیت، باردیگر دور تکراری تاریخ ایران آغاز شد و نیروهای مخالف، جامعه را به سمت هرجومرج و تزلزل کشاندند و حکومت، بازیچهی دست آنها شد. همچنین با کاهش درگیریهای مرزی، سپاهیان و نظامیان، بیشازپیش فرصت یافتند تا در امور داخلی دخالت کند و با کودتاهای پیدرپی آنال در طول چهار سال، درازدهنفر از پیهم به پادشاهی رسیدنده (همال٠ (673 تا درلت تضعیفشدهی ساسانی، دربرابر حملات ندگانهی اعراب، شکست خورده و اعراب مسلمان بر سرزمین ایران چیره شدنده
پژوهش حاضر میکوشد به دو پرسش اساسی زیر پاسم دهد: [. براساس اثار مورخان سدههای نخستین اسلامی، افول قدرت دولت ساسانی که درنهایت سبب ازبینرفتن این سلسه شد، از زمان کدامیک از فرمانروایان این سلسله آغاز شد؟ .2 براساس آثار مورخان سدههای نخستین اسلامی، عوامل اصلی ضعف و سقوط دولت ساسانیان کداماند؟ پیش از انجام پژرهش، پاسخهایی برای هریک از پرسثنها، در قالب فرضیههای پژرهش مطر ح شد که عبارتاند از: [. افول قدرت دولت ساسانی بهطورعمده از زمان حکومت خسروپرویز آغاز شد. .2 عمدهترین دلایل ضعف و در نهایت فروپاشی دولت ساسانی عبارتاند از جنگهای ممتد و بیدلیل با روم در زمان خسروپرویز که منجر به ضعف اقتصادی و نظامی دولت شد، بروز اختلاف بین شاه و فرزند که به تصاحب قدرت و قتل پدر میانجامید همچون واقعهی خسروپرویز و شیرویه و قتلعام شاهزادگان توسط شیرویه که ازبینرفتن توالی معمول پادشاهی خاندانی و حکومتهای کوتاهمدت بعدی را درپی داشت، جدایی و نارضایتی عامهی مردم از حکومت بهواسطه سیاستهای انحصارطلبانه و قدرتطلبانه روحانیان زرتشتی، گرایش مردم به پیامهای نویدبخبثن برابری در دین اسلام و امدادهای غیبی
آن چنانکه روشن است، دولت قدرتمند ساسانی پس از نزدیک به چهارصدسال حکومت به نسبت مقتدر، اگرچه نه بهشکل ناگهانی، با شتابی زیاد رربه ضعف و انحطاط رفته و درنهایت در برابر مسلمانان نوظهور تسدم شد. این امر، مسئلهی شناخت علل و عوامل اصلی این افول و انحطاط نسبتا سریم را فراروی پژوهشگر قرار میدهد. مورخان و نویسندگان مسلمان سدههای نخستین اسلامی، ازجمله طبری، دینوری، یعقوبی، مسعودی، بلاذری ر.ه“، درخلال ررایت تاریخ ساسانیان، وقایع اواخر حکومت ساسانی و شرح فتوحات مسلمانان در ایران به موارد متعددی اشاره میکنند که با مطالعه و تعمق در انها میتوان به برخی از این علل اگاه شد. این پژوهش بران است تا با مطالعه و واشکافی دقیق این منابم، مسئلهی یادشده را روشن ساخته و در موارد ممکن بااستفاده از دیگر قراین موجود و شواهد باستانشناختی، گاه برخی روایات منام اسلاس را نیز نقد کند. تحقیق حاضر براساس هدف، ازنوع بنیادی و براساس ماهیت و روش از نوع تحقیقات تاریخی است که در ان، موضوع مورد بحث بااستفاده از منابع مکتوب تا دستیابی به نتایج
علمی دنبال خواهد شد؛ بهعبارت دیگر، روش تحقیقی مورد استفاده در این پژوهش، توصیفیتاریخی استه گرداوری اطلاعات در این پژوهش پهروش اسنادی «کتابخانهای) و ازطریق تهیهی فیش از منابع موردنظر انجام شده استه منابع اصلی این تحقیق، اثار مورخان معتبر چهارسدهی اولیهی اسلامی، ازجمله تاریخ طبری، اخبارالطوال دینوری و تاریخ یعقوبی هستند. بهمنظور تکمیل و تفسیر این متون، از اثار مورخان و پژوهشگران متآخر و معاصر نیز بهطور گسترده بهرهگیری خواهد شد. پیشینهی پژوهش ازانجاکه بررسی تاریم ساسانیان مستلزم بررسی دقیق و همهجانبهی متون مورخان دورهی اسلاس، بهریژه نویسندگابا سد٥های ارلیهی هجری است، در بیشتر پژرهبثنهای جدی و معتبری که به تاریم سیاسیاجتماعی ساسانیان پرداخته و محدوده، زمانی انها اواخر دوران ساسانی را نیز دربرمیگیرد، چنین رویکردی آشکارا قابل مشاهده استه از مهمترین این پژوهشگران میتوان به نولدکه .ر(1388) فرای .(1نو68) زرینکوب .یپما(1379) .(1384) ·(1 رجبی 382) آ)، گیمن 383) آ)، کریستینسن (1385) و دریایی 383 21382) آ؛ ,1391 213(2009 اشاره کرد. بیشتر این پژوهشگران، ازمیان نویسندگان اسلامی، بیشتر نوشتههای طبری را مبنای تاریمنگاری خود قرار دادهاند و ازطرفی کلیت کار انها بهطور ویژه بر افول و سقوط ساسانیان متمرکز نیست
بهطور ویژه به انحطاط و سقوط ساسانیان پرداخته است؛ اما کار او نیز بر نوشتههای نویسندگان نخستین دورهی اسلامی معطوف و متمرکز نیست. با این تفاسیر، خلا پژرهش و مطالعهای منسجم که با تکیه و استناد به منابم دررهی اسلاس و رریکرد انها، بهطور خاص، علل ضعف و فروپاشی ساسانیان و پیروزی اعراب مسلمان را بررسی کند، احساس میشود. پژوهش حاضر میکوشد تا برای نخستینبار در قالب یک مجموعهی مستقل و مدون، با گردآوری منابع تاریخی سدههای نخستین اسلامی «یعنی نزدیکترین منابع نوشتاری به زمان سقوط ساسانیان ازنظر زمانی و مکانی) دربارهی وقایع دوران متاخر ساسانی و نیز مقایسهی این اسناد با دیگر منابع، اعم از منابع مکتوب رومی و نیز برخی شواهد باستانشناختی، وقایع اواخر دوران ساسانی را بررسی کرده و به نقد منابع دورهی اسلامی نیز بپردازد. آسیبپذیری درونی سلطنت ساسانی دولت ساسانی، بنابه پارهای دلایل دولتی مقتدر بهنظر میرسیده اساس این اقتدار بر عوامل متعددی استوار بود که بهصورتی مشخص و زمانی طولانی، هیئت حاکمهی دولت ساسانی، اعم از خاندان ساسانی و دیگر خاندانهای نجیبزاده رویسپوهران) و روحانیان عالیمقام آیین زرتشت را بهشکل طبقهای فراتر و تعیینکننده در راس هرم اجتماعی جامعهی ساسانی بر جامعهی فروتر تحمیل کرده بود. عوامل این تحمیل طبقاتی که به ساختارهای درونی جامعهی ساسانی مربوط میشد، عبارت بودند ازه تقدس شاهان در پرتو فره ایزدی، باورهای مذهبی، ساختار دودمانی خاندانهای بزرگ، روابط تولیدی و زراعی، استبداد سیاسی و مذهبی، فرهنگ تسلیم به سرنوشت و بیرغبتی مردم به تغییر وضعیت موجود و هماهنگبودن دربار و دستگاه روحانیان در سرکوب مردم. بااینهمه، دولت ساسانی باوجود پایههای بهظاهر نیرومندی که در اختیار داشت، گهگاه آسیبپذیر بهنظر میرسید. این آسیبپذیری هم از چندجهت قابل بررسی و تعمّق استه ازطرفی تقسیم مراکز قدرت در راس سازمان سیاسی به موبدان و اشراف و قدرت سلطنت و از سویی نارضایتی دگراندیشانهی مردم مسیحی، مانوی، مزدس و همچنین بروز کودتاهای خانوادگی، همچون کودتای نرسی ((303.293) علیه بهرام سوم - موضوع کتیبهی پایکولی (لوکونین، (189:1365 در غرب ایران و کودتای بهرامچوبین علیه خسروی درم (پرریز) بهسال 590 م و کودتاهای خونین و تصفیهگر دررلخانوادگی ساسانی در فاصلهی کوتاه سالهای 632-6628 م و برکناری خسروی دوم از سلطنت و کشتهشدن او بهدست فرزندش، شیرویه از اهم این حوادث است.
شاهنشاهی ساسانی در درران حیات خویش، دستکم سهبار، نقطهی پایان خویبثن در سرنوشت سیاسیاش را اشکارا مشاهده کرد و هربار، تاج شاهی بهدست نیرویی بیگانه بر سر مدعی تازهای درخشش کمفروغی را به دولت مردان ساسانی نوید داد. بار اول، بهرام پنجم با کمک اعراب حیره، جاییکه خود در آنجا پرورش یافته بود، تاج شاهی را از بزرگانی به دست اورد که پدرش را کشته و قدرت را قبضه کرده بودند. و این نخستینباری بود که اعراب بادیه در بارگاه شاهان و در قلب قدرت ساسانی، تاجبخشی سکردند
باردوم، نوبت قباد، فرزند پرویز بود. او بهعلت حمایت از مزدکیان و کشتن اسپاهبذ زرمهر سوخرا، که او را در به سلطنت رساندنش کرده نموده بود، بهدست اشراف، سراپا نظاس از سلطنت خلم برای همهی عمر به زندان فراموشخانه (انوشبرد) فرستاده شد لانولدکه، در آنجا با کمک هوادارانش از زندان گریخت و به نزد شاه هیاطله رفت و با کمک او مجددآ قدرت را از غاصبان سلطنت اخذ کرد و باحمایت آشکار ترکان شرقی از پلههای تخت بالا رفت در واقع، اینبارهم، ترکان زردپوست اسیای میانه، سلطنت ساسانی را حفظ کردند و برای مدتی ان را به پرداخت خراج راداشتند و به این شتیب، یکبار دیگر، سلطنت ساسانی با حمایت نیرریی بیگانه ادامه یافته نوبت سوم با آخرین سال سلطنت هرمزد همزمان بود، این پادشاه با یک کودتای نظامی بهدست سردار خود، بهرام چوبین، روبهرو شد و طی ماجرایی، هرمزد چهارم، کور به زندان افکنده شد و کمی بعل به دستور فرزندش خسروپرویز (..628-590) که پس از شکست از بهرام چوبین امادهی فرار به امپراتوری روم شرقی (بیزانس) بود، کشته شد. بهرام چوبین تیسفون را فتح و به نام بهرام ششم تاج گذاری کرد خسروی دوم در بیزانس از امپراتور روم، موریس تقاضای پناهندگی و ا.نگاه کمک کرد، و امپراتور، سپاهی را بههمراه خسرری به ایران فرستاد. رومیان با کمک ناراضیان حکومت بهرام چوبین، قدرت را از وی گرفته و به خسروی دوم دادند و این، سومینبار بود که تاج و تخت شاهنشاهی ساسانی بهدست نیروهای بیگانه استحکام مییافت. وض پریشان سیاسی و انحطاط اجتماعی جامعهی ایرانی پس از سرکوب خونین مزدکیان و شروع سلطنت طولانی خسروی اول انوشیروان نیز بهرغم سختکوشیهای او
برای ایجاد ایرانی نوین، آباد و پرقدرت «پیگولوسکایا، اصلاح نشد و نتایج آن نشان داد که پیشرفت و توسعه که سباید برای مردم، رفاه و امنیت پدیدار سازد، در دررهی جانشینان خسروی و بهویژه در آخرین پردهی تراژدیک حکومت ساسانی، یعنی سالهای چیزی جز فلاکت و نارضایتی عام از قدرت و مدیریت نظامیمذهبی ساسانی به ارمغان نیاورده ضعف ایدئولوژیک و نارضایتی عام از نظام دینیسیاسی ساسانی، دو عامل اساسی برای حضور نیروهای اسلام در جامعهی ساسانی بود. در این فرایند، از یکسو ایران برای اعراب مسلمان، بزرگترین عرصهی سیاسی، اقتصادی و فرهنگی و میراث تمدن ایرانی و نیروی انسانی از بندرستهی ایران، سرمایهای تمام نشدنی برای تمدن اسلامی بود، گرچه بهدلیل ظلم و اجحاف در حق مردم ایران ازسوی برخی خلفا، این نیرو و سرمایه، گهگاه جبههای تعرضی دربرابر دولت مرکزی اسلامی گشود و ازسوی دیگر، ایران، راهی بود برای گذر اقوام متحد عرب بهسوی مرزهای شرقی و آسیای میانه. ازنظر زمانی و مکانی، آثار مورخان، نویسندگان و جغرافیانگاران سدههای نخستین اسلامی، نزدیکترین آثار مکتوب به اواخر دوران ساسانی و فروپاشی این سلسلهی تاریخی ایران است؛ ازاینرو در مطالعه و شناختعلل و چگونگی افول و فروپاشی دولت ساسانی میتوانند بهعنوان یکی از مهمترین منابع موجود شناخته شوند؛ لیکن تاکنون پژوهشی مستقل و همهجانبه، آنگونه که مدنظر این پژوهش است، دربارهی سقوط ساسانیان و عوامل آن براساس این منابع مکتوب انجام نشده استه این امر آشکارا اهمیت و ضرورت انجام این پژوهش را روشن میسازد. در ذیل بهصورت مستقل به معرفی مورخان و آثار آنان پرداخته و سپس نظرات آنان دربارهی سقوط امپراطوری ساسانیان تحلیل خواهد شد. ابوحنیفهی دینوری (کتاب اخبار الطوال) ابوحنیفه احمدبن داودبن ونند دینوری بهدلیل انتساب به شهر دینور به ابوحنیفهی دینوری شهرت دارده سال تولد وی در کتابهای کهن مشخص نشده استه یاقوت، مرگ او را در
شب دوشنبه، جمادیالاول سال 282 و بهروایتی 281 یا 290 هجری نوشته است (مهدوی، .کی(12:1363 یکی از دلایل کمی شهرت کتاب دینوری در مشرقزمین این بود که دینوری گوناگون و شاید کارهای برجستهتر او در دیگر رشتههای دانش بوده است؛ بههمین علت او را بیشتر گیاهشناس، ادیب اخترشناس و گاهی تاریخنویس نیز معرفی میکنند (کولسنیکف، .(نو71 -70 :1357 دینوری در بیان جستارهای خود، بیشتر از آوردن نام کتاب و سلسلهمراتب سندها خودداری کرده است و حالآناکه در بسیاری از اشهای تاریخنویساا پیبثن از او و همروزگارش، رشتهی سندها آمده است. همین امر از نقاط ضعف تاریخنگاری وی محسوب میشود. در کتاب دینوری، تنها نام بیستویک راوی و دو کتاب آمده است (مهدوی، .(ند1م:13ابنندیم نام کتابهای دینوری را النبات، الانواء، الفصاحه، القبله و اررال، حسابالدور، الرد علی لغذهالاصفهانی، البحث فی حساب الهند، البلدان، الجمع و التفریق، الجبر و المقابله، الوصایا، نوادرالجبر، الشعر و الشعرا، مایلحن فیهالعامه و اخبار الطوال ذکر کرده استه (موسوی، (تا80:13جبر83 کتاب اخبارالطوال زندگینامهی پیامبران از حضرت آدم تا روزگار محمد معتصم عباسی در سال 227 هه را دربرمیگیرد. ضمن اینکه دربارهی زردشت و آیین وی، نجات قوم بنیاسرائیل توسط پادشاهان ایران، سرگذشت پادشاهان روم و یمن، پادشاهان ایرانی از پیشدادیالا تا سقوط حکومت ساسانیان، فتوحات مسلمانالا در زمالا عمر و عثمالا، خلافت بنیامیه و بنیعباس تا محمد معتصم به تفصیل پرداخته شده است. دربارهی تاریخ ساسانیان دراخبار الطول به طور مفصل بحث شده است در با مقایسهی بخش ساسانیان در اخبارالطوال با شاهنامهی فردوسی میتوان به این نتیجه رسید که منبع و ماخذ هر دو اثر، یکسان است و ممکن است دینوری از روایتهای خداینامک به زبان فارسی میانه استفاده کرده باشد نه آنچه در برگردانا ابنمقفع آمده است
نگاهی به دلایل ضعف ساسانیان از دیدگاه دینوری دینوری با ذکر سلسلهنسب شاهان کیانی برای خاندان ساسانیان، تاریخ این سلسله را آغاز میکند؛ ادعایی که اردشیر برای مشروعیتبخشیدن به حکومت خویش کرده بوده بعد از اردشیر هم، فرزندان وی، که از تخمهی خاندان سلطنتی بودند، به پادشاهی رسیدند، تنها در
اواخر عمر حکومت ساسانی و زمانی که ضعف و سستی، کشور را فراگرفته بود، سرداران ایرانی همچون بهرامچوبین، بسطام و شهریار پادشاهی را غصب کردند و این نشاندهندهی حاکمیت ضعیف شاه بر مملکت و قدرت بزرگان بود که جامعه را به ویرانی سوق میداد و عظمت و اقتدار دولت ساسانی را زیر سوال برد و بنیان سست آن را بر همگان آشکار ساخته یکی از کشمکشهایی که از دوران اردشیر اول آغاز شده بود و در تمام طول حکومت ساسانی تدارم یافت، جنگهای میابا در درلت ایرابا و ررم بوده دینوری، آغاز این درگیریها را از زمان پادشاهی شاپور اول میداند که در زمان شاپور دوم، قباد، خسروی اول و خسروی دوم با فتوحات چشمگیر ایران دنبال میشود. این جنگها گرچه با موفقیتهای نظامی برای ایران همراه بود و در برخی موارد هم به شکستهایی منجر میشد، موجبات ضعف حکومت مرکزی را بهوجود آورد الوکونین، (1ر68ی:ا1ی348 ویرانیهایی که درنتیجهی جنگها بهوجود آمده بود و هزینههای بسیار، که بار آن بر دوش مردم عامی بود، بهویژه در دوران پادشاهی خسروپرویز که جنگ با روم، سالهای زیادی بهطور متناوب ادامه یافت، موجب از همپاشیدگی حکومت و پیروزی اعراب مسلمان بر ایران شده این جنگها نهتنها در جبههی غربی، بلکه در جبههی شرقی در زمان بهرامگور، پیروز، خسروی اول و هرمزد چهارم و شمال ایرالا در دررالا پادشاهی هرمزد چهارم دنبال شد ازطرفی در دقران ساسانی، موبدال و هیربدان با بالارفتن مرتبهی اجتماعیشانا، به آزار و اذیت پیررانا دیگر ادیانا پرداختنده نمونهی آن مانی و پیروان وی بودند که همانگونه که در سطور قبل بیان شد، بنا برعقیدهی دینوری توسط هرمزد اول قتلعام شدنده مزدکیان هم، نمونهی دیگری از قربانیان بودند که توسط خسروی اول ریشهکن شدند. مسیحیان نیز به خاطر حمایت دولت روم از آنها همواره مورد آزار دولت ایران قرار داشتند و حتی فرزند خسروی اول، انوشزاد بهخاطر پیروی از مسیحیت در جندیشاپور زندانی شد. درنتیجهی این فشارها، زمانی که اعراب مسلمان به ایران حمله کردند، اعراب مسیحی برضد ایرانیان زرتشتی به مسلمانان پیوستنده از دیدگاه دیگر، برآمدن ادیانا جدید و پیوستن مردم به آبا، گاه در اش فشارهای موجود در جامعه، بهریژ٥ فشارهای اقتصادی بر قشر انبوه جامعه که نمونهی آن جنبش مزدکیان بود و خسروانوشیروان، که پادشاه مقتدر و عادلی بود، سعی کرد با اصلاحاتی که در مالیات به وجود میآورد، بار
مشکلات اقتصادی را کم و ریشهی این مشکلات که به شورشهای اینچنینی منجر میشود، برطرف سازد
یکی از مهلکترین ضربههای وارد بر ریشهی دولت ساسانی اختلاف و دودستگی در میان بزرگان و نجبا که امور مملکت را بهدست گرفته بودند. نمونههای متعدد آن که دینوری به آن اشاره کرده است، بهویژه در اواخر حکومت ساسانی و از زمان هرمزد چهارم دیده میشود٠ کشتهشدن شوخر قارن توسط مهران رازی؛ حسادت یزدان گشنسپ به بهرامچوبین و برانگیختن هرمزد علیه وی؛ حمایت برخی بزرگان همچون مردان سینه و یزدگشنسپ از بهرامچوبین و درمقابل بندویه، بسطام، کردی، شروین، پاد، یزدی، شاپور ابرکان، هرمزگرابزین، نخارجان و قارن جبلی نهاوندی از خسروپرویزه کشتهشدن برخی سرداران برجسته و دلیر ایرانی بر اثر توطئه و یا درگیریهای داخلی مانند بهرام چوبین، خسروی پسر سیاوشان، یزدان گشنسپ، بندویه و بسطام که میتوانستند سپاه ایران را در جنگها یاری رساننده اختلاف برسر بهدست آوردن قدرت، درگیریهای داخلی، قشونکشی ایرانیان علیه یکدیگر و گاه، توسل جستن به دشمنان همسایه به بهای واگذاری بخشهایی از سرزمینهای مفتوحه که خود با جنگها و صرف هزینههای بسیار بهدست آمده بود نیز اسباب ضعف درلت سگزی و هجوم بیگانگان را فراهم ساخت. دینوری نمونههای متعددی از این موارد را یاد کرده است؛ همچون٠ اختلاف پیروز و هرمزد فرزندان یزدگرد دوم برسر سلطنت و حمایت خاقان هیاطله از پیروز، فرار قباد پس از خلع از سلطنت به سرزمین هیاطله و دریافت سپاه کمکی ازسوی وی، حمایت نعمان منذر از بهرامگور و پناهجستن خسروپرویز به موریس، امپراتور روم، و دریافت لشکری از وی برای سرکوب بهرامچوبین، جنگهای داخلی میان بهرام چوبین و خسروپرویز، بسطام و خسروپرویز، شهریار و شیرزاد، آزرمیدخت و یزدگرد. کشتارهای شیرویه نیز که پدر و برادرانش را کشت، انتخاب جانشین شایسته برای حکومت را غیرممکن ساخت؛ طوریکه درنهایت، بزرگان پارسی، پوران را بر تخت سلطنت نشاندند و اعراب ازاینکه زنی بر پادشاهی ایران نشسته بود، دولت ایران را ضعیف و سست شمرده و به خاک ایران تجاوز کردند. بعد از خسروپرویز چندین پادشاه بر تخت شاهی ایرانشهر نشستند؛ اما عمر پادشاهی آنها چندماهی بیشتر تداوم نمییافته همهی اینها
نشاندهندهی ضعف دولت مرکزی، اختلافات درباری و نبود پادشاهی شایسته میباشد (زرینکوب، 375 آ). یکی از حوادثی که از نظر اقتصادی به دولت ساسانی ضربه زد، خشکسالی بود که در زمان پادشاهی پیروز، هفتسال کشور را در فشار قرار داد طوریکه مردم در مضیقه بهسر میبردند و خزانهی ایران تهی شد
در زمان پادشاهی پوران، که اعراب به خاک ایران تجاوز کردند، معضلات داخلی بهحدی بود که آنها به برطرفکردن این مشکل و مستحکمکردن مرزهای خویش نپرداختنده خسروپرویز نیز خاندان آل لخم را در حیره برانداخته بود و سدی میان ایران و تازیان نبوده همین امر، موجب گستاخی اعراب و یورش به شهرهای مرزی ایران شد. نیرومند ظاهر نشدن پارسیان در برابر تازیان و ازهم گسیختگی پادگانهای مرزی ایران، راه پیشروی برای اعراب را باز کرد. ضمن اینکه رشادتهای مسلمانان و ایمان آنان به وعدهی بهشت با شهادت در جنگ را هم نباید از یاد برد؛ زیرا یکی از مهمترین دلایل پیروزی مسلمانان در جنگهایشان بوده در سپاه تازیان از سرداران دلیری استفاده میشد که ایمان قلبی آنها بسیار بود و سپاهیان را تشویق میکردند لرپیگلوسکایا، در کنار آنها میتوان از شاعران و سخنوران عرب یاد کرد که در جنگ قادسیه، نقش مهمی در تهییج سپاهیان داشتنده تدبیرهای صحیح خلیفهی مسلمانان، عمر، در فتح سرزمینها و فرستادن سرداران دلیر، استفاده از مشاوران امور نظامی خردمند، مانند آن خدعهای که در جنگ نهاوند زده شد و پارسیان از حصارشان بیرون کشیده شدند، خیانت برخی پارسیان همچون سینه در فتح شوشتر و بسفروخ، مرزبان انبار در یاریرساندن مثنی در حمله به بازار بغداد، سپردن امور مملکت ازسوی یزدگرد به بزرگان و گریختن وی در شهرهای ایران، ازجمله موارد قابلتامل در بررسی دلایل ضعف ساسانیان است که دینوری بدان اشاره کرده احمدبن ابی یعقوببن اسحاقبن جعفربن وهببن واضح، از مورخان و جغرافیدانان بزرگ اسلامی در عصر دوم عباسی است. او ایرانیتبار و از مردم اصفهان بوده در اینکه اجدادش چه
زمانی جلای زادگاه کرده و به عراق عزیمت کردهاند، بهدرستی مشخص نیست. یعقوبی در بغداد پابه عرصهی وجود نهاد و اگرچه تاریخ میلادش نامعلوم است، اما منابع، تاریخ وفات او را سال 284 هه نقل کردهاند. طبق گزارشهای تاریخی، تالیفات یعقوبی شامل اخبارالامم السالفه، الاسماء، ملکاررم، مشاکله الناس رمانهم، جغرافیای امپراتوری بیزانس، تاریخ فتوحات افریقا، البلدان و التاریخ (تاریخ یعقوبی) است؛ اما در گذر ایام تنها دو کتاب البلدان و التاریخ (تاریخ یعقوبی) باقی ماندهاند (طیبی، 383 [: ·(75 مهمترین اثر بهجایمانده از یعقوبی کتاب التاریخ، موسوم به تاریخ یعقوبی است که به نامهای تاریخ کبیر، تاریخ عالم، تاریخ ابن واضم و اخبارالعباسیه نیز خوانده میشده است لااحمدوند، (ر9ی3:1د382برخی صاحبنظران، اثر مزبور را دایرالمعارف بزرگ قرن سوم هجری دانستهاند. این کتاب در دو جلد به نگارش درامده است؛ جلد اول مربوط به تاریم قبل از اسلام و دربردارنده محتوا و مباحثی همانند تاریخ یهود، حضرت عیسی لرع) و حواریون، فرمانروایان سوریه، اشور، بابل، هندوها، یونانیها، رومیها و ایرانیهاست. در جلد دوم به رخدادها و حوادث تاریم اسلام تا نیمهی دوم قرن سوم هجری و خلافت معتمد، خلیفهی عباسی پرداخته شده است. یعقوبی در تاریمنگاری خویش به جای روایتهای مختلف و سند انها، واقعهای را از راه مقایسه، ترکیب و ایجاد سازگاری میان روایتهای گوناگون به نگارش دراورده است. وی مطالب را بر مبنای روش سالشماری و تقسیمبندی موضوعی تنظیم کرده است. احتیاط و وسواس در نقل مطالب از بیان دیگران، توجه به مورد اطمینان بودن و ماهیت راویان و گزینش روایت جامع و موثق ازمیان روایات ضدونقیض از دیگر موارد قابلتوجه در تاریمنگاری یعقوبی است. او ا.ثار و منابع مورد استفادهی خود را در تاریخنویسی، بهویژه درزمینه و مقطع پیش از اسلام نقد کرده و برخی اطلاعات و اخبار رسیده را اسطوره و غیرقابل اعتماد دانسته است؛ بهعبارت دیگر، یعقوبی در طرح مطالب و نوشتن حوادث تاریخی، فوقالعاده محتاط استه وی پیش از نگارش هر حادثهی بر اسناد و منابم مورد استفاده، اشراف کامل پیدا کرده و سپس انها را نقد، تجزیه و تحلیل کرده است. کیفیت توجه و منابم کاربردی او سنخیت و وجهاشتراک ملموسی با منابم دردسترس طبری و دیگرانی که از او پیروی کردهاند، ندارد. از عوامل مهمی که اثر تاریخی یعقوبی را مورد اعتماد علمای فن تاریخنویسی و تاریخنگاران قرار داده است، همین سیاق نوشتار اقسته اینگونه نگاه و نگرش در تبیین رخدادها پس از یعقربی توسط مسعودی
دنبال شد. یعقوبی در نگارش اثر تاریخی خود، از اسناد و منابم فراوانی بهره برده است. او منابع مورد استفادهی خود را در مقدمهی اثر، معرفی کرده است؛ اگرچه مورخ در درون متن و محتوای مباحث، بهجز بیانا نقلقولهای مستقم از زبانا افراد، به منبعی اشاره ندارد (طیبی، .عقو(ی78 -76 :1383 یعقوبی در تالیف کتاب خویش از منابعی سود برده که افرادی مثل طبری به آنها دسترسی نداشتهاند. حفظ بیطرفی نسبتا فراوان در بیان روابط مذهبی :1384د :1 2194 ذکر روایات و بیان مطالب دربارة وقایم و حوادثی که پیروان مذهب تسنن در آثار تاریخی خود به ان اشاره نکرده و یا غفلت ورزیدهاند، شجاعت و گریز از ترس و تملق، بهویژه در معرفی فرمانروایان عباسی، توجه به دستاوردهای علمی و فرهنگی ملل غیرمسلمان، مراجعه به اسناد متقن ادیان و تمدنهای دیگر، توجه و اهتمام به مسائل فرهنگی، تربیتی و اخلاقی، تواضم علمی، استناد به آیات قرآنی و استناد به شعر (طیبی، (78 -77ا :1383 از دیگر ویژگیهای منحصر به فرد تاریم یعقوبی است. نگاهی به دلایل ضعف ساسانیان از دیدگاه یعقوبی
دولت به نتیجهای نمیرسیدند و بهناچار، صلح میکردنده در زمان خسروی دوم، این جنگها بسیار طولانی شده بود و هر دو دولت را ضعیف و خسته کرده بود. کشتهشدن سربازان زیاد در این نبردها و ازدست رفتن اموال و بهخصوص ویرانیها از آثار نامطلوب جنگهای ایران و روم بود که درنهایت، موجب تسلط اعراب بر ایران و روم شد. یعقوبی به جنگهای زمان شاپور اول، شاپور دوم، قباد اول، خسروی اول و خسروی دوم با رومیان اشاره کرده است (منتظری مقدم، .(34 :1376 در جبههی شرقی نیز ساسانیال طبوا نوشتههای یعقوبی از دررانا بهرام پنجم درگیریهایی داشتهاند؛ پیروز اول جان خویش را در این راه از دست داده سوخرا، وزیر پیروز، و بهرام چوبین نیز جنگهای سخت و توانفرسایی با ترکان داشتند. نبرد با اعراب در زمان شاپور دوم، خسروی اول، خسروی دوم و در اواخر دورهی ساسانی، بهصورت جنگهای خانمانبرانداز ادامه پیدا کرد و خسروانوشیروان در جبههی شمالی با خزرها و غارتشان آاها در این منطقه بهمقابله برخاسته در زمال ساسانیال، ادیابا مختلفی همچونا زرتشتی و فرقههای مختلف آن مانند زروانی یا بدعتی که در زمان خسروانوشیروان زردشت پسر خرکان بهوجود آورده بود، مسیحی، یهودی و بودایی وجود داشتند. همچنین فرقههای مانوی رظهور در زمان شاپور اول و قلعوقمع توسط بهرام اول) و مزدس لرظهور در زمان قباد اول و سرکوب توسط خسروی اول) بهترتیب در اوایل و اواسط دورهی ساسانی شکل گرفتند. حکومت ساسانی که با شعار اتحاد دین و دولت بهوجود آمده بود و دین زرتشتی را مذهب رسمی کشور قرار داده بود، برای حفظ قدرت و سلطه درمقابل سایر ادیان به مقابله برخاست و این در درازمدت موجب اغتشاش و نابهنجاری در جامعه گردید
ازسوی دیگر بنابر نوشتههای یعقوبی نیز، قتل خاندابا شاهی بهرسیلهی شیرریه، تعیین پادشاه شایسته را دچار مشکل کرد؛ بهگونهای که یا از خویشان دور خاندان شاهی، و یا از میان زنان کسی به پادشاهی گماشته میشد. در دورهی پوران بود که به دلیل پادشاهی زن بر مملکت ایران، اعراب جسارت کرده ایران را غارت کردند. بهدستآوردن پادشاهی با پناهبردن به بیگانگان، آیین ناپسندی بود که برخی شاهان ساسانی بدال توسل جسته و شکوه هیبت خاندانشابا را شد ملتهای دیگر زیرسوال بردند و مشکلات داخلی ایران را در برابر آنها آشکار ساختند؛ ازجمله یاری هیاطله به پیروز اول در برابر برادرش هرمزد، یاری هیاطله به قباد در برابر جاماسب، یاری هیاطله به بهرامچوبین در
مقابل هرمزد چهارم و کمک امپراتور روم به خسروپرویزه گاه، این کمکها بهبهای گزافی تمام سشد؛ مانند راگذاری سرزمینهای شکستالا ازسوی بهرامچوبین به خاقالا شک. بلایای طبیعی را نیز نباید ازنظر دور داشت؛ ازجمله خشکسالی زمان پیروز اول که طی آن دوره، خزانهی مملکت تهی شد. ردریایی، (89ها :تدرنهایت، اگر در همین اواخر پادشاهی ساسانی، پادشاهی قدرتمند برروی کار میآمد، اوضاع بدین حد آشفته نمیشده زمانی که یزدگرد برروی کار آمد، دیگر دیر شده بود. مسلمانان با ایمان قلبی، که توسط سردارانشان به آنها یادآوری میشد و وعدهی پیروزی پیامبر در نبرد علیه کفار، با دلگرمی و پشتکار به نبرد برخاستند و رشادتها نشان دادند و سرانجام با فرار یزدگرد و مرگ او حکومت ساسانی نه ازسوی رقیب دیرینهاش روم، بلکه ازسوی بادیهنشینان تازی سرنگون شد. طبری (کتاب تاریخ طبری)در آنهنگام، مازیار، پسر قارل بارندی، بر معتصم خلیفهی عباسی شوریده بود؛ ولی معلوم نیست این واقعه در زندگی خانواده، طبری تاثیری داشته است. پدرش جریر تا اندازهای توانگر بود و توانست خرج آموزش طولانی و سفرهای دراز پسرش را فراهم آورده طبری در نوشتههایش از خویشتن بسیار کم سخن به میان آورده است که البته دلیل آن میتواند دست نیافتن ما به نوشتههایش بوده باشد. هرچه دربارهی طبری نوشتهاند، پس از درگذشتش بوده استه دلمشغولی طبری همهجا موضوعات دینی بوده است (شاپور شهبازی، 2ا(1نا -:1389 بااینحال، دلیل اهمیت طبری درمیان پژوهشگران معاصر، کباب تاریخش است که بهعنوان کتابی مرجع در میان نویسندگان بعد از طبری و پژوهشگران امروزی، استفاده شل٥ است. طبری نوشتههای مهمش را بهرغم آنچه مستندات شفاهی نشان میدهد، همواره بر مدارک کتبی متکی میکرد؛ بااینحال بهندرت، عنوان کتابی را همراه با نام مولفش آشکارا یاد میکرد و کتابهای معاصرانش را، که مورد استفاده قرار میداد، بیشتر بینام میگذاشته ازآنجاکه قسمت بیشتر مطالب کتابهای مهم طبری را نقل قول تشکیل میدهد، مسئلهی نقل صحیح او
همواره مورد بحث بوده است. بدین مشکل، پاسخی عام و قانعکننده نمیتوان داد؛ چون بیشتر منابع او در دست نیست و جایی که در دست است، همیشه این احتمال وجود دارد که طبری متن و روایتی متفاوت با آنچه موجود است به کار گرفته باشد. کمی دستکاری در نحوهی بیان یا از قلمانداختنهای بهدقت دستچینشده یا درنظرگرفتن عمدی همهی مراجع موجود میتواند تغییر بزرگی در موضوع، بهبار آورد یا حتی آن را بهکلی دگرگون کند. بهتحقیق میتوان پذیرفت که در مواردی بهعمده چنین کارهایی میکرده است؛ با اینکه چنان کارهایی خودبهخود و بیآنکه وی به عواقبشان بیندیشد، در نوشتههای او پیش میآمده استه مورخان امروزی که به این مسئله، بسیار اهمیت میدهند، تنها در مواردی اندک، تعبیرهای تاریخی طبری را اینگونه دستکاری شده یافتهاند و رویهمرفته این عقیده که نقلقولهای طبری را معمولا معتبر میتوان شمرد، تاکنون باطل نشده است و تاجاییکه میتوان دید تصوری بهجاست (همانه .بر(27 -2ته6 طبری تمام روایات را درست یا نادرست آورده و بررسی درستی آنها را به خواننده واگذار کرده است
آثار طبری برحسب سال نگارش آنها شامل الرد علیبن الحکم علی مالک، اللطیف فی احکام شریلآ الاسلار، اختلاف العلماء الامصار فی احکام شراج الاسلام، ارد علی ذیالاسفار، جامعالبیانا فی تفسیر القرآن، تبصیر الی النها و معالم الهدا، الخفیف فی احکام شرایع الاسلام، تاریخ، ذیل، تهذیب الاثار و تفصیل معانی الثابت ص رسولالله من الاخبار، آداب المناسک، آداب النفوس، صریح السنه، بسیط الاقوال فی احکام شرایع الاسلام، الفضایل، المجاز فی الاصول، الفصل بین القرائت و عبارات الرویا است لاشاپور شهبازی،
طبری تاریخ خود را با نوشتن مقدمهای دربارهی اهداف خویش آغاز کرده و سپس با آوردن داستانهایی دربارهی خلقت موجودات، پیدایش آدم و حوا و فرزندان آنها و نیز پیامبران در افسانهها و احادیث و روایات برگرفته از گذشتگان با ذکر سند یا راوی اصلی پرداخته است؛ سپس به تشریح پادشاهان پیشدادی، کیانی و داستآنها و روایاتی از بنیاسرائیل، پارسیان، اسکندر، اشکانیان و ساسانیان و رومیان و سرانجام بهطور مفصل، زندگانی پیامبر و اصحاب وی و فتوحات مسلمین پرداخته است و تاریخ او با حوادث سال 302 ه. ق پایان می یابد.
در بخش تاریخ ساسانیان، اهمیت طبری در جایگاه نگاهدارندهی روایات اصیل تاریخ اوج میگیرد و اگرچه مطالب او دربارهی ایران ساسانی درمیان روایات مربوط به اعراب شام و حیره و یمن و مدینه پراکنده شده است، بهترین و کاملترین شرس است که دربارهی ساسانیان بهجای مانده است؛ زیرا نه تفصیلات فردوسی و ثعالبی و نهایه و دیگران آن دقت و صراحت را دارد و نه کتیبههای ساسانی یا نوشتههای یونانی و روس و ارمنی و سریانی آن تداوم و ارتباط کلی را. این است که با افزودن مطالب این آثار بر تاریخ ساسانیان طبری تصویری روشن و کامل از دورهی ساسانی بهدست میتوان داد ازطرفی بهدلیل نزدیکی زمانی طبری به ساسانیان و دردست داشتن مآخذ و روایات بیشتری دربارهی آنان، طبری بهطور مفصلتری بحث کرده و مطالب این قسمت روشنتر و سودمندتر است (شهابی، (بر5:1طبری، تاریخ مردم ایران در دوران پیش از تاریخ را برمبنای اساطیری انتظام داده که منبع اصلی آنها متنهای پهلوی بوده است. بهظاهر خداینامه مهمترین منبع اطلاعاتی طبری در نوشتن این بخش از تاریخ ایران بهشمار میرفته است. خداینامه مجموعهای از گزارشهای اسطورهای و تاریخی دربارهی سرزمین و مردم و شاهان دربار تیسفون بود که در اواخر دورهی ساسانی به زبان پهلوی نوشته شد و طبری به اطلاعات این کتاب از راه ترجمههای عربی این متن، بهویژه ترجمهی عربی ابنمقفع بهنام سیرملوک الفرس دست یافته بود. بهاحتمال، طبری از گزارشهای کتاب اوستا نیزکه فرهنگ و ادبیات غنی قومیدینی مردم ایران در دوران کهن را دربرداشت، برای نوشتن این بخش از تاریخ خود بهره گرفته بوده است همچنین ری بسیاری از رقایات خود را از هشامبن محمدبن سائب کلبی متوفی 202 یا 206 هه که کنیهی وی ابومنذر بود و از پیشروان علمالانسان و تاریخ عرب قبل از اسلام است و دارای قریب به صدوچهل تصنیف بود، نقل میکند
طبری در بغداد وقت خود را صرف آ موزشوپرورش شاگردان و تالیف کتابهای علمی و عبادت کرده بود، در نزد مردم و اجتماع و بزرگان دولت محترم بود تا در سن هشتادوششسالگی در سال 3 درگذشت
تاریخ ساسانیان براساس قاریخ طبری طبری در گزارش تاریخ ساسانی، بیشتر به حوادث و رویدادهای سیاسی همچون تاجگذاری، مدت سلطنت، نبردها و اخباری دربارهی حوادث داخلی و آثار شهرهایی پرداخته است که احداث آنها منسوب به پادشاهان مختلف ساسانی است. تشکیل دولت ساسانی و سلطنت پادشاهان مختلف این سلسله بهترتیب و توالی در تاریخ طبری بیان شده. پادشاهانی که در دوران سلطنت آنها رویدادهای مهمی همچون فتوحات و لشکرکشی خارجی روی داده، بخش مهمتری از محتوای تاریخ طبری را به خود اختصاص دادهاند. روابط و مناسبات ساسانیان با اعراب که اخبار مربوط بدان علاوه بر منابع ساسانی درایامالعرب، حماسهها و اشعار برجایماندهی عربی یا فرمانروایان حیره و غسان آمده است نیز بهتفصیل بیان شده است. اخبار و روایات مربوط به دوران شاهنشاهی پادشاهانی چون اردشیر اول، موسس سلسلهی ساسانی، شاپور اول، شاپور دوم، یزدگرد اول، بهرام پنجم، قباد اول، خسروی اول و خسروی دوم بخش مهمی از تاریخ طبری را در برگرفته است. نبردهای اردشیر با ملوکالطوایف (اشکانیابا)، جنگهای شاپور ارل با ررمیان، اعراب، سقوط هاشا و نبردهای شاپور درم با اعراب، نارضایتی روحانیان و اشراف ساسانی از یزدگرد بزهکار، پرورش بهرام پنجم در حیره و چگونگی جلوس ار بر تخت سلطنت، جنگهای متعدد قباد با ررم و رراط ار با همسایگانا شرقی، پیدایش نهضت مزدکی، سرکوبی مزدکیان، روابط خسروی انوشیروان با روم’ فتح یمن، سلطنت خسروی دوم و روابط او با بهرامچوبین، مناسبات خسروپرویز با روم و پایان کار پادشاهی آل لخم در حیره از موضوعات مهمی است که با دامنهی وسیعی در تاریخ طبری بیان
نگاهی به دلایل ضعف ساسانیان از دیدگاه طبری حکومت ساسانی در بستری مذهبی شکل گرفته پدر و جد اردشیر، بابک و ساسان، هردو پریستار آتشکدهی آناهید در استخر بودند. خود اردشیر، پادشاهی را عطیهای الهی از جانب خداوند میداند و فاهر، موبدان موبد را از یاوران خویش در بهدست آوردن سلطنت معرفی کرده استه تمامی شواهد نشان میدهد که اردشیر با اندیشهی مذهبی و پیوند دین و سیاست و
نیز احترام و مرتبت ویژه برای روحانیان، حکومت خویش را اغاز کرده در تمام طول مدت پادشاهی ساسانی دین زرتشت بهصورت دینی رسمی بوده و روحانیان در جایگاه بالایی قرار داشته و نقش کلیدی در دربار ایفا میکردند؛ از اینرو دیگرادیانی که در زمان ساسانی شکل گرفتند، همچون مانویت و مزدس که منافع حکومت و بهویژه روحانیان زرتشتی را به مخاطره میانداختند، بهشدت سرکوب و پیروانشان قلعوقمع شدنده این سختگیریهای مذهبی، موجب بهوجودامدن قشری ناراضی در جامعه شد که درصدد رهایی از فشار مذهبی و آزاداندیشی و حکومت مساوات و عدالت بودند
یکی دیگر از رویدادهایی که از آغاز تا فروپاشی ساسانیان، پادشاهان این سلسله را درگیر کرده بود، جنگهای درازمدت و توانفرسای ایران با همسایگانش و بهویژه دولت روم بود که گاه به شکست و یا پیروزی ایران و نیز صلح بین طرفین منجر میشد. جنگهای شاپور اول، شاپور دوم، بهرام پنجم، قباد، خسروی اول و خسروی دوم با رومیان، نبردهای شاپور دوم، خسروی اول و خسروپرویز با اعراب، جنگهای بهرام پنجم، پیروز، سوخرا، خسروی اول و هرمزد چهارم با ترکان و هیاطله و نیز نبردهای خسروی اول با اقوام خزر نمونههایی است که طبری به ان اشاره کرده است. وجود این دشمنان برونمرزی، استوارساختن مرزها و سلسله استحکامات ایجاب سکرد که ساخت آلاها نیازمند صرفا هزینههای هنگفتی بود که از خزانهی کشور تهیه میشد و فراهمساختن ان بر عهدهی مردم بود. ساخت تعدادی از این دیوارهای دفاعی در مرز شمالی ایران از زمان پیروز اغاز شد و توسط قباد و خسروی اول ادامه یافت (شهابی، .(150:1375 در ذکر حوادث پادشاهی خسروی آمده است که هزینهی جنگها نیز برعهدهی مردم بوده است. ضمن اینکه گاه، این شکستها با پرداخت خراج ازسوی دولت ایران همراه بود که نمونهی آن را طبری از اقوام هیاطله در زمان پیش از خسروی ذکر کرده استه نگاهداشتن سربازان بهمدت طولانی در مرزها که نمونهی آن در زمان خسروپرویز در مرز روم بهواسطهی جنگهای طولانیمدت میان دو دولت صورت گرفت، انها را که دور از خانواده بودند، خسته کرده و از توان نظامیشان کاست. براندازی خاندان ال لخم ازسوی خسروپرویز از عوامل عمدهای است که در فروپاشی ساسانیابا تآثیر بسزایی داشته است. لخمیانا هساره با ایرانا ررابط درستانهای داشتند؛ طوریکه در زمان یزدگرد اول نعمان از ایران درمقابل حملات اعراب حمایت کرد و یا خسروانوشیروان
بهدلیل تجاوزگریهای اعراب غسانی، حامی روم به اعراب لخمی، به سرزمین روم لشکر کشید. با سرنگونی لخمیان توسط خسروپرویز سد دفاعی ایران در برابر اعراب بادیهنشین شکسته شد و راهی برای تجاوزگری آنها گشوده شد فشارهای اقتصادی بر مردم در این درران، موجب جب نارضایتی آنها از شرایط موجود بود؛ طوریکه باظهور مزدک، عدهی زیادی به وی که شعار تساوی میان طبقات مختلف جامعه را اشاعه میداد، پیوستند. جنبش مزدک خود، موجب بروز اغتشاشات، ناامنی و تجاوزگری در جامعه شد و در اواخر سلطنت قباد و در زمان خسروانوشیروان قیام مذبور سرکوب و برای حل ریشههای آن با تغییر در ستاندن مالیات، پرداخت آن برای مردم سبکتر شد. بااینحال، طبقات توانمند ساسانی از پرداخت مالیات معاف شدند و باز، این به نفع طبقهی مرفه جامعه بوده باوجود اصلاح مالیاتی توسط خسروانوشیروان، در زمان خسروپرویز، جنگهای طولانیمدت ایران و روم خزانه را تهی کرده بود؛ درنتیجهی جنگهای طولانی اموال و افراد مملکت سخت تحلیل رفته و ویرانیهایی که هراکلیوس بهبار آورد، بر آن افزوده شد «نولدکه، .هم(ر385 :ی13مهمتر از آن تحصیل بازماندههای مالیاتی پس از سالیان دراز، اقدام بسیار ظالمانهای بوده پرکردن مجدد گنجینههایی که سالها در معرض دزدی و اسراف قرار گرفته باشد، فقط هنگامی امکانپذیر میشود که از کسانی که بدهی نداشته باشند نیز مالیات گرفته شود (همان: .(395 اینهم نتیجهی جنگهای طولانی میان دو دولت ایران و روم بود که مخارج سنگین آبا موجب خالیشدنا خزانهی ایرال شد کشتار خاندالا شاهی ازسوی پادشاهان بهدلیل بدگمانی ق یا کسب سلطنت مانند پررز که برادرش هرمزد و سهتن از خاندانش را کشت و یا شیرویه که پدرش و هفدهتن از برادرانش را کشت از عوامل تاثیرگذار بر سقوط ساسانیان شد. پدیدههای طبیعی همچون خشکسالیهای زمان پیروز که موجب خالیشدن خزانهی کشور شد، بیماری طاعون در اواخر حکومت خسروپرویز و در زمان شیرویه که جان بسیاری را گرفت و نیز طغیان دجله و فرات، شکستن سدهای آنها و افتادن سیل در سرزمین میانرودان در زمان خسروپرویز از دیگر بلایایی بود که در کنار مشکلات سیاسی و اجتماعی حکومت، مردم را گرفتار ساخته بود. طبری گرفتاریهایی که در زمان خسروی روی داد را خواست خدا برای برشی اعراب بر ایرانیها ذکر کرده است
پادشاهی قدرتمند و مدبر در اراخر پادشاهی ساسانیابا امری مشهود بوده پادشاهانا سستعنصری که هریک، مدت کوتاهی حکومت کرده و توسط مدعی دیگری از سلطنت برداشته شده و یا کشته میشدند، زنان و یا کودکان که زمام امور را به بزرگان میسپردند و آنها نیز منافع شخصی را بر منافع ملی ترجیح میدادند، جامعه را روبهزوال سوق داد و راه اعراب را برای دستاندازی به خاک ایران هموار ساخت. قتلهای خانوادگی شیرویه در نبود جانشین شایسته برای شاه بیتاثیر نبوده است
درزمان خلافت ابوبکر، اعراب، چندان جرات پیشروی به خاک ایران را نداشتند؛ اما پس از وی و درزمان عمر، بهدلیل اختلافات داخلی ایران و موضع دفاعی پارسیان دربرابر تاخترتازهای اعراب، آباها که در ابتدا تمایلی به جنگ نداشتند، گردهم آمده و بهراسطهی انگیزههای معنوی و مادی به ایران حمله بردثده سپاهیان ایران بنابهدلایل چندی از اعراب شکست خوردنده مهمترین آنها از نظر طبری خواست و ارادهی ایزدی در پیروزی سپاه مسلمانان بود که بهعنوان مثال در جنگ ذاتالسلاسل یاری خداوند بهصورت فرستادن قطعهابری بارانزا در اردوگاه مسلمانان و رفع مشکل کمآبی آنها نمایان شده یکی دیگر از دلایل موفقیت مسلمانان دربرابر پارسیان، بهرهبردن آنها از سرداران رشید و دلاور در میدانهای جنگ بود که حضورشان قوت قلبی برای سایر سپاهیان نیز شد. وجود سخنوران و شاعران عرب در صفوف جنگ و تهییج دینی آنها مانند جنگ قادسیه و یا فرستادن سپاه کمکی در زمان مناسب ازسوی عمر، که نمونهی آن گسیلکردن فاتحان دمشق در روز دوم جنگ قادسیه به مسلمانان بود، روحیه اعراب را برای پیروزی دوچندان ساخته بهعلاوه استفاده از افراد خبره و آشنا به امور جنگی، موجب شد اعراب در مواقع حساس، تصمم های درستی بگیرند؛ همچولا جنگ قادسیه و نهارند که در پیررزی مسلمانان عامل مهمی بود
خیانت پارسیان هم در فتح شهرها که طبری بارها به آن اشاره کرده است، در شکست ایرانیان نقش بسزایی داشت؛ مانند ساخت منجنیق توسط شیرزاد و استفاده از آن علیه پارسیان در فتح بهرسیر، پیوستن سیاه و تعدادی از بزرگان ایرانی به سپاهیان ابوموسی اشعری، خیانت برخی قبایل محلی به هرمزان در فتح اهواز، خیانت در فتح شوشتر، خیانت فرخان زینبی به سیاوش در فتح ری.
درنهایت، دستکم گرفتن اعراب در جنگ الیس، استفاده از دهقانان در راقعهی رلجه و نمارق، بستن تعدادی از سپاهیان با زنجیر در نبرد قادسیه و نهاوند و استفاده از خارهای اهنین در جنگ جلولا و نهاوند؛ ترجیح منافع شخصی بر منافع ملی توسط برخی سرداران و حکمرانان نواحی قلمرو ساسانی؛ استفاده از سوارهنظام سنگین دربرابر سوارهنظام سبکاسلحهی اعراب که در نبرد انبار به ان اشاره شده است؛ اتحاد قبایل عرب؛ قرارندادن سپاه در پادگا.نها و مرزها ازسوی دولت ایران؛ حمایت نکردن ایران از مناطق مورد تجاوز اعراب که موجب تسلیم مردم به انها از سر ناچاری میشد همچون حیره؛ تصمیم نادرست یزدگرد در فرستادن رستم به جنگ قادسیه و تعلل وی در جنگ؛ قهر طبیعت و وزش باد در جهت ایرانیان در روز آخر جنگ قادسیه و جنگ جلولا و فرار یزدگرد در شهرها با هر شکست سپاه ایران از مواردی است که طبری به آن اشاره کرده است و در شکست ایرانیان در جنگها و درنهایت، سقوط ساسانیان موثر بوده است. مسعودی (کتاب مروجالذهب و معادنالجوهر و کتاب التنبیه و الاشراف) ابوالحسن علیبن حسین مسعودی، تاریخنویس و جغرافیدان بزرگ اسلامی که نسبتش به عبداللهبن مسعود، صحابی بزرگ پیامبر(ص) سرسد (موسوی، :1383 آو)، گویا در سال 280 هجری در بغداد چشم به جهان گشود (فقیهی، (289:132و در سال 345 ه و بهروایتی در سال 346 هه در فسطاط مصر چشم از جهان فروبست (کامران مقدم، (21:1351از کتابهای مسعودی درزمینهی تاریخ میتوان به اخبارالزمان ومن آباده الحدثان من الامم الماضه والاجیال الخالیه والممالک الداثره، الکتاب الاوسط، مروج الذهب و معادن الجوهر، فنون المعارف وماجری فی الدهور السوالف، ذخائر العلوم وما کان فی سالف الدهور، الاستذکار لما جری فی سالف الاعصار و التنبیه والاشراف اشاره کرد رشکوری، شیوهی نگارش مسعودی در کتابهای مروجالذهب و التنبیه و الاشراف بر مختصرنویسی و حذف زنجیرهی سندها و ترک تکرار الفاظ استوار بود؛ درحالیکه در آثار پیشین مسعودی همچون اخبارالزمان و کتاب اوسط، بهدلایلی روش مطولنویسی و ذکر اسناد بهکار رفته بوده حذف اسناد، توسط مسعودی نتیجهی مثبت دیگری نیز داشت و ان ثبت قهری فهرست منابع و ماخذ مسعودی در مقدمهی این
کتابها و یا لابهلای متونا اباها در مناسبتهای مقتضی استه ازانجاکه بیشژ این ما.خذ اکنونا از بین رفته است، ارایهی این فهرست توسط مسعودی در تاریم علم از اهمیت ویژهای برخوردار استه مسعودی علاوه بر ارایهی فهرست این منابم، اقدام به نقد و تحلیل و ارزیابی بیشتر انها بهویژه کتابهای پراهمیتتر انها کرد که ارزش خاصی دارده همچنین وی با انجام تعدیل و اصلاحاتی در اصطلاحات محدثان در برخی موارد برای ارزیابی درستی اخبار و دستهبندی انها از شیوهی انان نیز استفادههای لازم را میبرده است؛ مثلا با معیار قراردادن ناقلان خبر، مجمو اخبار تاریخی را به دستهیجایز، مستفیض و ممتغ تقسیم کرد (همانا“ ·(7 هرچند مسعودی را مورخی اخباری دانستهاند و او خود هم پایبندی خود را به روایات و اخبار اعلام کرده است اما با مطالعهی دقیق مروجالذهب میتوان دریافت که یکی از مشخصههای شیوهی تاریمنگاری مسعودی، واردکردن عنصر استدلال عقلانی به قلمرو مباحث تاریخی است. سرخاله اسلاس تا زمابا ار بیشتر تاریخ را براسامن اسناد و اخبار سنگاشتنده از دیگر ویژگیهای بارز مسعودی جامعیت او، رعایت جانب انصاف و بیطرفی در نقل اخبار و روایات، ایجاد ارتباط نزدیک میان تاریخ و جغرافیاست. منابع تاریخنگاری مسعودی بسیار متعدد و متنوع است. این منابع را میتوان به سهبخش اسناد و منابع مکتوب، مشاهدات شخصی از اثار، ابنیه S اماکن بلاد مختلف عالم و ررایات شفاهی و مباحثات و مناظرات با صاحبنظران نقاط مختلف تقسیم کرد. این تنوع منابع را بهندرت میتوان در اثار دیگر مورخالا مشاهده کرد. همچنین با مطالعه مررجالذهب و التبیه و الاشراف به راحتی ستوان نتیجهگرفت کرد که مسعودی با بعضی اثار مکتوب ایرانی، یونانی و هندی هم اشنا بوده است تعداد آثار مسعودی بسیار زیاد بوده است؛ وی در مقدمهی التنبیه و الاشراف به حدود سیوسه مورد از اثارش اشاره کرده است. صاحب اعیان الشیعه تاحدود چهال هفت کتاب به ار نسبت داده است
مروجالذهب و معادن الجوهر فی تحف الاشراف من الملوک و اهل الدرایات، سومین کتاب از سلسله کتب تاریخی مسعودی بوده که خلاصه الکتاب الاوسط وی است و مشتمل بر تاریم بشریت از آغاز خلقت تا سال 336 ه.ه است و شامل مسائل جغرافیایی، عمرانی، دینی و فلسفی و همچنین گزارش سفرهای مسعودی و دیدارها و مناظرههایش با دانشمندان استه مسعودی در این کتاب، شیوهی ترتیب زمانی را نسبت به پادشاهان و خلفا رعایت کرده؛ ولی
شیوهی سالیانه را نیز بهکار بسته استه بهعلاوه زمان حکومت هریک از خلفای دولتهای اسلامی تا زمان خود را به سال، ماه و روز تعیین کرده است. شیوهی بیان خبر و واقعهی وی را بهشکل ایجاز و روان است، اخبار موثق را بیان داشته و کتاب را با روایات متعدد و آرای متفارت حجیم نکرده استه بیشتر کباب در سال 332 ه تالیف شده و در فسطاط مصر در جمادیالاولی سال 336 ه. پایان یافته است. این کتاب در میان مردم رایج شد و مسعودی به آبا اشاره کرده استه گویا ری از این نسخه راضی نبوده و نسخهای دیگر را در سال 345 ه. مینویسد و مطالبی به نسخهی اول اضافه میکند و از این نسخه، چنانچه خود میگوید، خرسند میشود. در زمان حاضر، نسخهی اول و متداول میان مردم در عصر مسعودی باقیمانده و نسخهای که مسعودی آنا را تایید و از آنا خشنود بوده، ازمیابا رفته است (حمود، :1388 ·(87 مروجالذهب از جایگاه ویژهای برخوردار است؛ زیرا که مسعودی در این کتاب، ارجاعهای بسیاری به دو اثر گران خود اخبار الزمان والاوسط کرده است
آخرین کتاب مسعودی، که پس از کتاب الاستذکار نگاشته است، نگارش کتاب در سال 345 هه در فسطاط مصر پایان یافت و این سال رفات مسعودی بوده است. کتاب التنبیه درحقیقت، راهنمایی برای دیگر تالیفات مسعودی و پارهای از معلومات دیگر است. مسعودی در مقدمهی کتاب به آثار قبل ضد و دیگر آثاری که دربارهی عقاید، ادیان، تاریخ فلسفه، فقه و غیره است، اشاره کرده، آنگاه اطلاعاتی کلی دربارهی فلک و ستارهشناسی، زمین و انواع آن، دریاها، فصول سال، بادها و انواع آن و پارهای گزارشهای دیگر و آرای دانشمندان در زمینههای مربوطه بیان کرده است؛ سپس گامی بهجلو برداشته و تاریخ ایران، یونان، روم، اعراب و جنگهای عرب و روم را شرح میدهد. همچنین در مورد انواع گاهشماریهایی سخن گفته که از قدیمیترین ایام تا ظهور اسلام رایج بوده و درمورد گاه شماری اسلامی در دورههای مختلف اسلامی تا زمان خلیفهی مطیع عباسی مطالبی را مطرح میکند. این کتاب همچنین شامل آرای دانشمندان عرب، یونان و جز آن و همچنین بخشی از اخبار مربوط به سفرهای مسعودی دیدار ار با علمای مسلمانا، نصارا و یهود استه در این کتاب، مسعودی به ایجاز و اختصار تاریخ میگوید و خواننده را به آثار مفصل خود ارجاع داده
و از روایات مختلف و نظرات ضد و نقیض دوری کرده و اشاره میدارد که کتاب او تاریخی است و نه کتاب جدل و مناظره نگاهی به دلایل ضعف ساسانان براساس کتاب مروجالذهب و معادن الجوهر حکومت ساسانی که با شعار اتحاد دین و دولت بهوجود آمده بود، ازهمان آغاز، بنیان خود را بر دین زرتشتی استوار ساخت و با سایر ادیان غیرزرتشتی بهشدت برخورد کرد. در این دوران، ررحانیاا از اختیارات رسیعی برخوردار بودند و مصلحت آناها در استواری آیین زرتشت، فشار دینی بر مردم و از این طریق، چپاول آنها و سرکوب دیگر ادیان بود؛ ازاینرو بهشدت با اندیشههای غیرزرتشتی، مانند مانویت و مزدکیگری برخورد شد و طرفداران و پیروان شان قلعوقمع شدنده با اینحال، پیوستن تودهای از مردم و حتی برخی پادشاهان و شاهزادگان ساسانی به آیین غیرزرتشت، نشابا از برآررده نشدل نیازهای معنوی جامعه، نارضایتی طبقهی ستمدیده و فرردست جامعه از فشارهای اقتصادی و رسیلهای برای رهایی شاهابا و شاهزادگان ساسانی از قدرت روزافزون روحانیان بود. طغیان آیینهای غیرزرتشتی و سرکوب شدید آنها و بهدنبال آن اغتشاش در جامعه، نقش مهمی در تخریب بنیادهای سیاسی و دینی جامعهی ساسانی و درنتیجه، ضعف و سقوط آنها داشت
نبردهای دولت ساسانی با حکومتهای روم، هیاطله، ترکان، خزرها و اعراب در درازمدت، تاثیر زیادی در ضعف نظامی، ازبینرفتن سربازان، ویرانی در مملکت و تهیشدن خزانه داشت. مسعودی به جنگهای شاپور دوم، خسروی اول و خسروی دوم با رومیان؛ بهرام دوم، بهرام پنجم، پیروز اول، خسروی اول و هرمزد چهارم با ملوک شرق، ترکان و هیاطله؛ خسروی اول با خزرها و شاپور دوم، شاپور سوم و خسروپرویز با اعراب اشاره میکند. ازطرفی ساختهشدن دیوارهای دفاعی و استحکامات در مرزهای شمالی ایران در برابر اقوام مهاجم که در زمان یزدگرد دوم و خسروی اول انجام پذیرفت، هزینهی سنگینی بهدنبال داشت. علاوهبر نبردهای برونمرزی، در داخل مملکت نیز جنگ داخلی بر سر قدرت و پادشاهی میان پیروز و برادرش هرمزد، بهرام چوبین و هرمزد چهارم، خسروپرویز و بهرام چوبین و درنهایت شهریار، سردار ایرانی با اردشیر، فرزند شیرویه، بهصورت نظامی دنبال شد که موجب ضعف حکومت شد
از دلایل مهم سقوط دولت ساسانی افزایش پایگاه اشراف و نجبا در این درره و دخالت آاها در امور مملکت که بهدنبال مالاندوزی، مناصب عالی و امتیازات بودنده پادشاهانی هم که درمقابل قدرت آنها بهپا میخاستند، ازمیان برداشته میشدنده این نتیجهی افزایش تدریجی قدرت آنها بود که دیگر جلوگیری از آن ممکن نبود. هرمزد چهارم که با کشتن و زندانیکردن بزرگان و ازمیان برداشتن احکام موبدان سعی در کاهش قدرت بزرگان و روحانیان داشت و یا خسروپرویز که دست به کشتار بزرگان مملکت زد، از سر راه برداشته شدند. قباد که به آیین مزدکیان پیوست، چون منافع بزرگان را به خطر انداخت از سلطنت خلع و جاماسب به پادشاهی برداشته شده
بهدست آمدن سلطنت با حمایت بیگانگان که مسصی به تقاضای کمک خسررپرریز از امپراتور روم اشاره دارد، با دادن امتیازاتی به آنها صورت پذیرفت، آسیبپذیری دولت ساسانی را نشان میدهد. دو کودتای نظامی در این دوران به دست بهرام چوبین و شهریار که موجب برکناری شاه و سلطنت نظامیان بر ایران شد، پادشاهی زناا، به تخت نشستن شاهزادگانی با سن کم در دوران بحرانی و آشوبزده همچون اردشیر، فرزند شیرویه، و فرهاد خسرری که اگر پادشاهی قدرتمند ق باتجربه بر تخت سلطنت مینشست، ستوانست تاحدودی جلوی این آشفتگیها را بگیرد و به تختنشینی مدعیان سلطنت به مدت کوتاه از عواملی هستند که در ضعف دولت ساسانی نقش عمدهای داشتند. بیماری طاعون نیز موجب کشتهشدن تعداد زیادی از ایرانیان و کاهش جمعیت و درنتیجه، دامنزدن به اغتشاشات موجود شد. شکست ایرانیان در نبرد ذیقار در زمان خسروپرویز، آسیبپذیری ایرانیان بر اعراب را آشکار ساخت و این پیررزی که درنتیجهی اتحاد آناها به دستآررده بود، به آناها جسارت بخشید و موجب متحدشدن قبایل عرب با یکدیگر شد. اشتراک غنایم بهدست آمده با قبایل عرب غیرمسلمان که سپاهیان مسلمان را همراهی میکردند، تدبیر صحیحی بود که عمر بهکار گرفت و در پیروزی اعراب پس از شکست جنگ پل موثر واقع شد.
علل سقوط ساسانیان از دیدگاه مسعودی در کتاب الشیه و الاشراف در کتاب دیگر مسعودی که به التنبیه و الاشراف موسوم است، سال شمار پادشاهان ساسانی اختلاف جزئی با مروجالذهب و معادن الجوهر دارد. تعداد پادشاهان، سیتن ذکر شدهاند در ذکر طبقات ملوک روم، مسعودی به چند واقعه اشاره کرده است که به ایران ساسانی مرتبط است '
پس از شکست خسروپرویز از بهرامچوبین، خسروی به امپراتور روم، موریق لموریس) پناه برد و با دریافت سپاهی از وی درحدود سرزمین ارمینیه و آذربایجان به جنگ بهرام رفت و او را شکست داد. بهرام نیز به سرزمین ترکان فرار کرد؛ اما در آنجا کشته شد؛ سپس فوقاس با کشتن پسر موریس، پدر زن خسروپرویز به پادشاهی روم رسیده خسروی به خونخواهی موریس لشکری بهسوی سرزمین شام و مصر فرستاد و دست به غارت و ویرانی در آن سرزمینها زد. شهربراز نیز باسپاه فراوان سوی قسطنطنیه رفت و در ساحل خلیج اردو زد و آنجا را به محاصره خویش درآورد. با کشته شدن فوقاس و پادشاهی هرقل، وی به کمک قبایل آلان، خزر، سریر، ابخاز، جرزانوارمن بهاران، بیلقان، آذربایجان وماه اتجبل رفت و در سرزمین عراق دست به غارت و تجاوز زد که ایران درگیر جنگهای طولانی مدت با دولت روم شد و درنهایت، کشته شدن تعداد زیادی از سربازان و ماندن درازمدت آنها در مرزها، ویرانیهای حاصل از جنگ و تهی شدن خزانهی کشور، موجب سقوط دو قدرت دنیای آن روزگار ایران و روم در برابر تازیان شد. نگاهی به دلایل ضعف ساسانیان باتوجه به کتاب التنبیه و الاشراف مسعودی در این کتاب بهاختصار به برخی رویدادها اشاره کرده است که میتوان قتل مانی و مزدک و پیروانشان را بهدلیل فشارهای دینی این زمان تعبیر کرد. جنگ که یکی از عوامل ضعف و سستی حکومتها است، در این دوره بهکرات روی داد؛ اما مسعودی تنها به جنگ پیروز با هیاطله، خسروپرویز با رومیان و اعراب اشاره کرده استه ازطرفی سرداران نظامی همچون بهرامچوبین و رستم با موضعگیری در برابر شاهان ساسانی، دست به کودتای نظامی و آشفتهساختن مملکت زدنده کشتهشدن پادشاهانی همچون آزرمیدخت و یا بزرگانی مانند خرهرمزد هم بیانگر درگیریها و تنشها در داخل مملکت است. عواملی که دستبهدست یکدیگر دادند و پایههای حکومت ساسانی را متزلزل ساختند.
ابنمسکوفه (کتاب تجاربالامم) ابوعبدالله احمدبنمحمد بن یعقوب در سدهی 320 ه در ری بهدنیا آمد. وی که مورخ و نیز فیلسوفا بود، بهعنواا مقام ارشد آلبویه در بغداد، اصفهابا و ری خدمت کرد (لیمن، .(75 :1منویسندگان متقدم و متاخر، اثار بسیاری شامل کباب، رساله، قطعاتی از اشعار تازی و وصایا از ابوعلی مسکویه برشمردهاند که فقط از شماری از انها اگاهی داریم و برخی نیز بهطور پراکنده در آثار دیگران نقل شده است و شامل تجاربالامم و عواقبالهمم، ترتیب السعادات و منازل العلوم، الیه الخالده، رساله فی دفع الغم من الموت، الفوز الاصغر، لغز قابس، الهوامل و الشوامل، رساله فی ذکر الحجرالاعظم، رسال فی الکیمیاء، رسال فی مابیه العدل، کباب الاشریه، کتاب فی ترکیب الباجات من الاطعمه، الکنز الکبیر و ندیم الغرید هستند اذرشب، تجاربالامم مهمترین کباب ابنمسکویه است و دربردارندهی تاریم پیش از اسلام ایران و دوران اسلامی تا سال 369 هجری است ابنمسکویه در این کباب، تنها گزارشهایی را آورده که در ان تدبیری سودمند برای اینده باشد تا کسانی که روزی به چنان کارهایی دست میزنند از ان پند بگیرند و ادب بیاموزند لرابنمسکویه، در بازگوکردن تاریخ، چون دیگران تنها رویدادهای نبرد و سیاست را نیاورده است؛ بلکه از وض اجتماعی و اقتصادی مردم نیز نکتههای تازهای دارد و گاهی در راه نگارش تاریخ، گامی برداشته که در روزگار وی هیچ کس به اندیشهی ان نبود. مسکویه تاریخ را از سیاستنامهای خشک به بیان حال مردمان و وضع اجتماعی و تمدبا اناها کشانده است؛ بنابراین بهندرت، جستارهای بیاهمیت را مورد توجه قرار داده در درک و دریافت هرانچه جوهرهی تاریخی دارد، هشیاری خود را به نمایش گذاشته و رویدادهای مهم را اندیشمندانه و منسجم مطرح کرده است (سسوی، .نا(105 :ا13مناج مورداستفادهی مسکویه در کتاب تاریخش، تاریم طبری و گنجینهها و کتابخانههای آلبویه است
تاریخ ساسانیان باتوجه به تجاربالامم ابنمسکویه در تاریخ پیش از اسلام ایران، بخش گستردهای را به تاریخ دورهی ساسانیان اختصاص داده است و به رویدادهای مهم این دوران از زمان اردشیر بابکان تا یزدگرد سوم
پرداخته استه اشاره به رصایای اردشیر بابکان اندرزهای خسررانوشیرران، کتاب تجاربالامم را به منبع باارزشی از این دوران تبدیل کرده است که در کمتر منابع تاریخی دیده میشود . نگاهی به دلایل ضعف ساسانیان از دیدگاه ابنمسکویه ابنمسکویه در شرح حوادث پادشاهی اردشیر، اندرزنامهای از وی به پادشاهان پسین آورده است که در آن بر اتحاد دین و دولت تاکید دارد؛ ازاینرو میتوان استنباط کرد که حکومت ساسانی از همان زمان شکلگیری، درصدد ایجاد دولتی دینی بود و بدینوسیله، قدرت خویش را در سراسر قلمرو شاهی گسترانده پیوستگی سیاست و دین موجب شد ساسانیان برای بقای خویش با ادیان دیگر بهمقابله برخاسته و آیین زرتشت را دینی رسمی در قلمرو امپراتوری ایران قراردهند. ابنمسکویه به سرکوب مانویان در زمان بهرام اول، مزدکیان و نیز برخی فرقههای دینی که درزمان خسروانوشیروان در میان بزرگان تبلور یافت، اشاره دارد. این سرکوبها موجب نارضایتی حامیان آنها در مملکت شد. ازطرفی در چنین جامعهی بهظاهر مذهبیای، هزینههای هنگفتی صرف تبلیغات دینی، ساخت اماکن مذهبی و آتشکدهها میشد که بار آن بر دوش مردم بود. در این بین، آیین مزدکیان که عدالت را میان افراد مختلف جامعه تبلیغ میکرد، مورد استقبال تودهی زیادی از مردم، بهویژه فرودستان، قرار گرفت؛ ولی این جنبش بهدنبال خود هرجومرج و نابسامانی را در جامعه بهوجود آورد؛ طوریکه جانشین قباد، خسروانوشیروان بهشدت، آنها را سرکوب کرد و دست به انجام اصلاحاتی زد. تبلور این جنبش ازطرفی دلیل بر اوضاع نابسامان اقتصادی و تفاوت طبقات مختلف جامعه با یکدیگر است
جنگهای ایران در فراسوی مرزهایش درطول زمان، موجب ضعف، سستی، خرابیها و کاهش توان نظامی شد. نتایج این جنگها پیروزی، شکست، صلح و حتی مرگ را بهدنبال داشت. جنگهای شاپور دوم، قباد اول، خسروی اول با رومیان، جنگهای شاپور دوم، خسروی اول با اعراب، جنگهای بهرام پنجم، خسروی اول، هرمزد چهارم با ترکان و هیاطله، جنگ خسروی اول با اقوام خزر از مواردی است که ابنمسکویه به آن اشاره کرده است.
اختلاف شاهزادگان برسر سلطنت و یا بهدست آوردن پادشاهی بهکمک بیگانگان، برادرکشیهای شیرویه، بیماری طاعون، اتحاد اعراب با یکدیگر، رشادتهای مسلمانان و خیانت پارسیان به کشور در جهت منافم شخصی از عواملی بود که موجب فروپاشی سلسلهی ساسانی بهدست اعراب مسلمان شد. بحث
در این پژوهش کوشش شد تا با بررسی سیر تاریخی حوادث دوران ساسانی، دلایل ضعف و سقوط این سلسله، مطالعه و بررسی شوده بدینمنظور، نخست باتوجه به مدارک تاریخی و برخی شواهد باستانشناختی، مروری بر تاریم انجام پذیرفت؛ سپس براساس کتابهای اخبارالطوال دینوری، تاریخ یعقوبی، تاریخ طبری، مروج الذهب و معادن الجوهر و نیز التنبیه و الاشراف مسعودی و کتاب تجاربالامم ابنمسکویه، سرگذشت سیاسی، اجتماعی، دینی و نظامی این دوران بهدقت، بررسی و ارزیابی. درواقع، این منابع بهطور مستقیم یا غیرمستقیم، رویدادهایی را شرح کردهاند که در ضعف و سقوط دولت ساسانی تاثیر بسزایی داشتهاند. برخی از این رریدادها درتمامی کتب مذکور بهتفصیل و بهگونهای مشابه بیان شدهاند
بهطورکلی، دینوری، یعقوبی، طبری، مسعودی و ابنمسکویه درخلال تشریم رخدادهای حکومت ساسانی به مواردی اشاره کردهاند که میتوان انها را از دلایل سقوط ساسانیان برشمارد؛ مواردی همچون. [. ضعف پادشاهان، بهویژه در اواخر حکومت ساسانی: در آغاز شکلگیری حکومت ساسانی، پادشاهان مقتدری روی کار امدند که خود زمام امور مملکت را برعهده داشتند و تعیین جانشین را در موقعی که در قید حیات بودند، انجام میدادند و رای انها پس از مرگ شاه جاری بوده بهتدریم با بالاگرفتن جایگاه اشراف و موبدان زرتشتی، شاه، بازیچهای در دست انها شد و ادارهی کشور به انها سپرده شده بهعلاوه در این دوران، برخی از پادشاهابا، سلطنت را با حمایت بیگانگالا بهدست آرردند؛
بهکمک هیاطله، بهرام پنجم با یاری خاندان اللخم و خسروپرویز با حمایت رومیان که این خود نشان دهندهی مشکلات داخلی و ضعف پادشاهان بوده درگیری میان شاهزادگان ساسانی برای بهدستاوردن قدرت مانند پیروز و هرمزد، بلاش و قباد، بهرام چوبین و هرمزد چهارم، خسروپرویز و هرمزد چهارم و همچنین میان مدعیان متعدد اواخر پادشاهی ساسانیان بهجای دلمشغولی به امور مملکت، ایران را آسیبپذیر و گرفتار جنگی داخلی
.2 قدرت روزافزون اشراف و نجبا: با فروپاشی حکومت ملوکالطوایف اشکانی، ساسانیان که درصدد بهوجود اوردن حکومتی متمرکز زیرنظر شاه بودند، گرفتار قدرت روزافزون اشراف و نجبا شدند که گردانندگان واقعی مملکت بوده و بهدنبال مالاندوزی، مناصب عالی و کسب امتیازات بودند. درزمان پادشاهان بیاقتدار، شاه، بازیچهای در دست انها بود و اختیارات محدودی داشت و بزرگان باتوجه به منافع خویش برای مملکت، تصمیماتی میگرفتند. انها نهتنها در خلع و انتصاب پادشاهان، بلکه در قتل انها نیز دست داشته و پادشاهی را رری کار سارردند که با منافمشالا تضادی نداشته باشده همچنین اگر پادشاهی سعی در کاهش قدرت انها داشت، همچون اردشیر دوم یا هرمزد چهارم، از سرراه برداشته میشده با اینحال، گاه منافع بزرگان با یکدیگر در تضاد بود و این منجر سبب بروز کشمکشهای داخلی و بحرانهای درونمملکتی شد؛ .3 تعصبات مذهبی و جایگاه رفیع روحانیان زرتشتی: حکومت ساسانی که با شعار اتحاد دین و دولت بهوجود ا-مد، درطول حیات خویش درگیر دستوپنجه نرم کردن با ادیان دیگر بود؛ زیرا بقای خویش را با تحمیل عقاید متعصبانه بر مردم، تضمینشده میدید. برخلاف توصیهی اردشیر به شاهان پسین، مبنیبر محدودکردن روحانیان و اجازه ندادن به انها در دخالت در امور ملوکانه، انها در کنار اشراف بهعنوان گردانندگان واقعی مملکت قرار گرفتند؛ از اینرو روحانیان زرتشتی دربرابر سایر ادیان بهشدت جبههگیری کرده و موجب
بهوجودآمدن قشری ناراضی در جامعه شدند که درصدد رهایی از فشار و تعصبات مذهبی و آزاداندیشی و حکومت مساوات و عدالت بودند. .4 کودتای نظامی علیه پادشاهان توسط سردارانه لشکرکشی سرداران به پایتخت و غصب سلطنت توسط افرادی غیر از خاندان سلطنتی، از دیگر دلایل ضعف حکومت ساسانی در این دوران استه برای نخستینبار، در زمان هرمزد چهارم، بهرامچوبین با حمله به پایتخت و بهدست آرردنا پادشاهی، کشور را درگیر جنگ داخلی کرده پس از آنا در اراخر پادشاهی ساسانیان و بهسلطنت رسیدن پادشاهان ضعیفی همچون اردشیر سوم، شهربراز و آزرمیدخت بهترتیب شهربراز، پسفرخ و رستم به پایتخت حمله برده یا شهریاری را بهدست آوردند و یا شاه دستنشاندهی خویش را به حکومت رساندند. درحالیکه در این زمان، اعراب حملات خود را به مرزهای ایران آغاز کرده ولی پارسیان درگیر حل مشکلات داخلی خویش بودند. .5 جنگهای برونمرزی: جنگهای درازمدت و توانفرسای ساسانیان با دولتهای روم، ترکها و هیاطله، خزرها و اعراب که گاه به شکست و یا پیروزی ایران و نیز صلح بین طرفین منجر میشد، یکی دیگر از عوامل سقوط ساسانیان بود. گاه این شکستها با پرداخت خراج ازسوی دولت ایران همراه بود. صرف مبالغ بسیار برای تامین هزینههای سپاه، پادگانهای مرزی و سلسله استحکامات تدافعی، خرابیها و ویرانیهای ناشی از جنگ در کنار خستگی روس سربازان بهواسطهی ماندن بهمدت طولانی در مرزها در گذر زمان، موجب ضعف و سستی ساسانیان شد. درتمامی کتب مورخان چهارسدهی نخستین اسلامی مورد بررسی در این پژوهش، به جنگهای ایران و دشمنانشان در جبهههای شرقی، غربی و شمال ایران اشاره شده است که شامل جنگهای شاپور اول، شاپور دوم، بهرام پنجم، قباد، خسروی اول و خسروی دوم با رومیان، نبردهای شاپور دوم، شاپور سوم’ خسروی اول و خسروپرویز با اعراب، جنگهای بهرام پنجم، پیروز، سوخرا، خسروی اول و هرمزد چهارم با ترکان و هیاطله و نیز نبردهای خسروی اول با اقوام خزر است. براندازی خاندان آل لخم توسط خسروپرویز: سرنگونی سلسلهی لخمیان در حیره که همواره از مرزهای ایران در برابر هجوم اعراب بادیهثشین پاسداری میکردند، موجب ناامنی مرزها و هجوم تازیان به ایران شد. نخستین شکست ایران از اعراب در جنگ
در زمان خسروپرویز، این خبط بزرگ را ازسوی خسروی آشکار کرده پس از پیروزی در این نبرد که با اتحاد قبایل عرب بهدست آمد، اعراب که ایرانیان را شکستپذیر دیدند، شروع به دستاندازی به قلمرو ایران کردند. .7 فشارهای اقتصادی“ در جامعهی طبقاتی ساسانی، اشراف، خاندانا صاحبنفوذ، ررحانیان، زمینداران و افراد در خدمت دربار، زندگی مرفهی داشتنده در مقابل، کشاورزان و صنعتگران زیر فشار مالیاتهای سنگین قرار داشتنده این ظلم و تعدی بهحدی بود که گاه، همچون زمان خسروپرویز مالیات سالهای پیشین هم از مردم گرفته میشد. در زیر بار این ستمها جنبش مزدکیان در زمان قباد شکل گرفت و تودهی بسیاری از مردم که خواهان رهایی از مشکلات اقتصادی و زندگی برابر با اشراف بودند، به مزدک پیوستند و با غارت و تجاوز، جامعه را به اغتشاش و تباهی سوق دادند. اصلاحات خسروانوشیروان هم گرچه تاحدودی توانست اوضاع را بهبود ببخشد، با اینحال مردم از اینهمه ظلم و ستم به تنگ آمده و شاید بههمین دلیل بود که به دین اسلام که تساوی و عدالت را بر همگان عرضه میداشت، گرویدند. '8 بلایای طبیعیه مصیبتهایی چون خشکسالی، طاعون و طغیان دجله و فرات که موجب شکسته شدن سدها و جاریشدن سیل در میانرودان شد، سبب تهی شدن خزانه، کشتهشدن تعداد زیادی از پارسیاا ازجمله شیرریه و نعمانا منذر با استناد به برخی ررایات و ویرانیها شد و به اوضاع آشفتهی ایران دامن زد. '9 امدادهای غیبی: خواست خداوند در پیروزی سپاه مسلمانان و امدادهای غیبی که مورخان اسلاس از آنا باعنوانا ارحاثات یاد کردهاند، در موفقیت مسلمانانا نقش چشمگیری داشته طبری در جنگ ذاتالسلاسل به یاری خداوند بهصورت فرستادن قطعهابری بارانزا در اردوگاه مسلمانان و رفع مشکل کمآبی آنها اشاره دارده همچنین از طغیان سیل و دیگر گرفتاریهای زمان خسروپرویز بهعنوان خواست خدا برای پیروزی مسلمانان یاد شده است. درخلال جنگها نیز بهکرات از یاری خدا و خواست وی در متون مورد پژوهش اشاره شده استه وعدهی پیامبر در شکست کفار نیز به اعراب از نظر روس قوت بخشیده
.12 بیتوجهی ایرانیان به مرزها: درحین تاختوتاز اعراب، وضعیت مرزها نابسامان بود؛ طوریکه پادگآنها ازهم گسیخته بود و در مرزها نیز سپاه معینی نموده علت آنهم همانطور که گفته شد، مشکلات داخلی مملکت بود که باعث غفلت پارسیان از مرزها شد. .1تفا3 استفاده از سوارهنظام سنگین در برابر سوارهنظام سبکاسلحهی اعراب، رشادت سرداران دلیر عرب، دستکم گرفتن اعراب، اتحاد قبایل عرب، قهر طبیعت و وزش باد درجهت ایرانیان درخلال دو جنگ مهم و سرنوشتساز با اعراب، تصمیم نادرست یزدگرد در فرستادن رستم به جنگ قادسیه و تعلل ری در جنگ، انگیزههای مادی و معنوی مسلمانال، تشویوا جنگجویان توسط سرداران و شاعران و سخنوران عرب به جهاد در راه خدا، ایمان قلبی و رشادتهای مسلمانان، سپردن امور مملکت ازسوی یزدگرد به بزرگان و گریختن وی در شهرهای ایران، از دیگر مواردی است که در سقوط ساسانیان تاثیر بسزایی داشته است.

ناحیه کاربری

فرمت ایمیل صحیح نمی باشد. ایمیل خود را وارد نمایید.

رمز عبور خود را وارد نمایید.

گزیده ها
گزیده های پر بیننده ترین اخبار روز و هفته
گزیده های وبگردی و اخبار جذاب
گزیده های وبگردی و اخبار جذاب
گزیده های پر بیننده ترین اخبار روز و هفته
مجله اینترنتی دیتاسرا
کلیه حقوق مادی و معنوی این وبسایت متعلق به گروه نرم افزاری دیتاسرا می باشد.
Copyright © 2015